Brainrot. Jak media społecznościowe wpływają na nasze mózgi?

Interia współpracuje z czołowymi redakcjami na świecie. Co piątek w ramach cyklu „Interia bliżej świata” publikujemy najciekawsze teksty opiniotwórczych zagranicznych gazet. Założony w 1877 r. dziennik „The Washington Post”, z którego pochodzi poniższy artykuł, to najstarsza gazeta w USA. Jej dziennikarze 73-krotnie zdobywali nagrodę Pulitzera.

Jeśli nie znasz jeszcze terminu „brain rot” (gnicie mózgu – pol.), to gratulacje! Prawdopodobnie nie masz tego problemu.

To slangowe określenie na to, że bycie ciągle online szkodzi naszym mózgom. Określa również uczucie, gdy właśnie przez wiele godzin przeglądałeś słabej jakości treści w sieci. Brain rot (lub: brainrot) może być rzeczownikiem, czasownikiem, a nawet przymiotnikiem, wszystko zależy od tego, jak bardzo cierpisz na „brain rot”.

– W czymś, co brzmi jak głupie określenie, kryje się głęboka prawda – twierdzi Catherine Price, autorka książki pt. „Jak zerwać ze swoim smartfonem”.

Ale czy smartfony rzeczywiście powodują gnicie naszych mózgów?

Catherine Price twierdzi, że odkąd opublikowała swoją książkę, usłyszała od tysięcy osób, że mają problemy ze skupieniem. Ludzie, którzy uwielbiali czytać, nie są w stanie skończyć książki – mówi. Wszystko dlatego, że smartfony pogłębiły naszą skłonność do łatwego rozpraszania się.

– Myślę, że przyczynia się to do stresu i wycieńczenia, których wiele ludzi obecnie doświadcza – mówi Price.

Badania pokazują, że przeglądanie krótkich wideo na TikToku, Instagramie czy YouTube wpływa na naszą uwagę, pamięć i zdrowie psychiczne. Ostatnie metaanalizy literatury naukowej ujawniły, że częstsze oglądanie krótkich wideo wiąże się z gorszymi zdolnościami poznawczymi i większym niepokojem.

Nasze mózgi naturalnie się rozpraszają i robią to z jakiegoś powodu. Jeśli czytasz książkę i usłyszysz głośny hałas, to podniesiesz wzrok i zaczniesz sprawdzać, co to było. Czy to dźwięk rury wydechowej, czy ktoś strzelił z broni?

Problem z ciągłym przerywaniem czy to z powodu przychodzących powiadomień, czy częstego przeskakiwania z tematu na temat podczas przeglądania mediów społecznościowych jest taki, że rozprasza to naszą uwagę i sprawia, że trudniej nam się skupić na dłuższy czas.

– Gdy więc oglądasz na YouTube 20-minutowy przewodnik, to czujesz się niekomfortowo. Wszystko dlatego, że jest dłuższy i potrzebuje znacznie więcej twojej uwagi – twierdzi Nataliya Kos’myna, badaczka z MIT.

Pytanie, czy ma to długoterminowe skutki dla naszych mózgów, jest jednak bardziej skomplikowane.

– Wiemy, że są pewne części naszego mózgu, pewne połączenia między różnymi jego obszarami, które wyglądają inaczej u ludzi spędzających więcej czasu online, w mediach społecznościowych, którzy są bardziej przyklejeni do telefonów – mówi Jason Chein, profesor psychologii i neurobiologii na Uniwersytecie Temple.

Dodaje jednak, że korelacja nie oznacza związku przyczynowo-skutkowego. Może też wskazywać, że ludzie, którzy łatwiej się rozpraszają, mają predyspozycje do spędzania więcej czasu przy telefonach – mówi.

W 2025 roku opublikowano badania w czasopiśmie „Transnational Psychiatry”, w ramach których naukowcy przejrzeli badania podłużne przeprowadzone na 7 tys. dzieci w całym kraju i doszli do wniosku, że więcej czasu spędzanego przed ekranem wiąże się z mniejszą grubością kory mózgowej w pewnych obszarach mózgu. Kora mózgowa, która jest zewnętrzną warstwą umiejscowioną nad bardziej prymitywnymi strukturami mózgowymi, pozwala na myślenie na wyższym poziomie, wpływa na pamięć i podejmowanie decyzji.

– Potrzebujemy jej do kontroli hamującej, abyśmy nie byli zbyt impulsywni – mówi Mitch Prinstein, starszy doradca naukowy w Amerykańskim Stowarzyszeniu Psychologicznym oraz profesor psychologii i neurobiologii na Uniwersytecie Karoliny Północnej w Chapel Hill, który nie był zaangażowany w badania.

Kora mózgowa odgrywa również istotną rolę w kontroli zachowań uzależniających.

– To właśnie te obszary naszego życia zdają się najbardziej dotknięte mniejszą grubością kory mózgowej – mówi, tłumacząc, że impulsywność może skłaniać nas do poszukiwania uderzeń dopaminy w mediach społecznościowych. Badania wskazywały również, że więcej czasu przed ekranem może mieć związek z objawami ADHD.

To nie wszystko. Więcej czasu przed ekranem najprawdopodobniej oznacza używanie telefonu w nocy.

– Główną przyczyną tego, że dzieci nie mają rekomendowanych ośmiu godzin snu, jest to, że zbyt długo korzystają z ekranów. Często używają ich w łóżku – mówi Prinstein.

Z czasem brak odpowiedniej ilości snu, zwłaszcza w okresie dojrzewania, zmniejsza ilość istoty białej w mózgu. Istota biała to tłusta substancja, która otula neurony i przyspiesza sygnały w mózgu. Rozwija się właśnie w okresie dojrzewania – twierdzi.

– Istota biała ma znaczący wpływ na to, że możemy zaangażować się w znacznie bardziej wyrafinowane, dorosłe myślenie. Badania pokazały, że wśród wszystkich pomiarów zdolności kognitywnych, czy to impulsywności, czy zdolności czytania, czy wypowiadania się, wszystkie one były niższe u osób, które spędzały więcej czasu przed ekranem – mówi Prinstein.

Nie zawsze jednak czas spędzany przed ekranem ma takie same skutki. W niedawnym badaniu z urządzeń dzieci usunięto wszystkie media społecznościowe, ale pozwolono im korzystać z urządzeń tak długo, jak tylko chciały. Wynik? Dzieci spędzały tak samo dużo czasu na telefonach, ale nie odnotowano takich samych szkodliwych efektów.

– Ważne jest to, co robisz na ekranie – tłumaczy Prinstein.

Kos’myna zauważyła, że jej studenci zaczęli używać chatbotów opartych na sztucznej inteligencji, by pomagały im w zadaniach, więc była ciekawa, jaki ma to wpływ na ich naukę. Wraz ze współpracownikiem postanowiła przeprowadzić badania, żeby się tego dowiedzieć.

Studenci biorący udział w badaniu otrzymali tematy esejów. Część z nich mogła odpowiedzieć na pytanie tylko samodzielnie, a inni mogli korzystać z wyszukiwarki internetowej z wyłączoną opcją podsumowywania treści przez AI. Trzecia grupa wykorzystywała chatboty AI bez ograniczeń. Monitorowano aktywność mózgu wszystkich studentów, a później zadano im szereg pytań na temat tego, co napisali.

Próbka była niewielka, tylko 54 studentów, ale rezultaty – uderzające.

Studenci, którzy korzystali z chatbotów, nie przyswoili informacji. Większość z nich nie była w stanie cytować własnych esejów, nawet chwilę po tym, jak skończyli je pisać, a ich mózgi nie były zbyt aktywne podczas trwania eksperymentu.

– To, co mierzyliśmy, to tzw. funkcjonalna łączność mózgowa. Nie mierzy lenistwa, IQ, ani niczego takiego, ale sprawdza w przystępny sposób, które części mózgu się ze sobą komunikują – mówi Kos’myna.

Dobra wiadomość jest taka, że są proste sposoby na zmniejszenie wpływu telefonów i mediów społecznościowych na nasze mózgi. Oto kilka rad od ekspertów:

• Żadnych ekranów w sypialni. Sen jest szczególnie ważny dla dzieci i osób w okresie dojrzewania, których mózgi się nadal rozwijają, ale jest też niezbędny dla fizycznego i psychicznego zdrowia wszystkich ludzi. Urządzenia powinny być ładowane przez noc w pokoju z dala od szafki nocnej – doradza Prinstein i dodaje: – Kupcie sobie staromodny budzik.

• Podejmuj świadome decyzje podczas używania chatbotów. Zlecanie zadań zawsze wiąże się z kosztami. – Nasze mózgi uwielbiają drogi na skróty – mówi Kos’myna. Jednak jeśli nie będziesz wykorzystywać swoich umiejętności, to je stracisz. Oprócz obaw o prywatność danych są też koszty środowiskowe i zagrożenia dla zdrowia psychicznego.

• Umiar jest twoim przyjacielem. Oglądanie TikToka przez 10 minut jest stosunkowo niegroźne, ale jeśli często wpadasz do króliczej nory, to może pora, by zmienić swój związek z konkretną aplikacją lub urządzeniem. Eksperci rekomendują usunięcie problematycznych programów lub stosowanie blokad.

• Pogódź się z niedogodnościami. Wiele technologii daje obietnicę ułatwienia interakcji społecznych, pracy i nauki. Zbyt duża łatwość nie jest jednak dobra dla naszych mózgów. – Potrzebujemy trochę niedogodności, trochę trudności, trochę wyzwań. To część uczenia się – mówi Prinstein. Chodzenie na skróty odbiera wysiłek, który pozwolił ludziom wcześniej osiągać tak zaawansowane zdolności.

Tekst przetłumaczony z „The Washington Post”.

Tłumaczenie: Krzysztof Ryncarz