TSUE nie zgodził się na unieważnianie kredytów hipotecznych, które były zaciągane w złotym, a następnie zostały przewalutowane na frankowe. Jak decyzję unijnego sądu oceniają eksperci?
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) wydał wyrok w sprawie C-246/25, istotnej dla kredytobiorców, którzy zawarli aneks do umowy kredytowej zawierający klauzule uznane za nieuczciwe.
Wyrok TSUE ws. kredytów frankowych
Sprawa dotyczy popularnej w 2007 roku praktyki, gdy wielu klientów najpierw zaciągało kredyt hipoteczny w złotówkach, a następnie (często po roku) podpisywało aneks przewalutowujący zobowiązanie na franki szwajcarskie. Problem w tym, że zdarzało się, że takie aneksy zawierały nieuczciwe zapisy, przerzucające całe ryzyko kursowe na klienta.
Kredytobiorcy, którzy trafiali do sądów, domagali się często unieważnienia całej umowy kredytowej, argumentując, że wadliwy aneks „psuje” całość zobowiązania. TSUE orzekł, że możliwe jest unieważnienie samego aneksu przewalutowującego kredyt na franki. Nie oznacza to jednak automatycznego unieważnienia całej umowy kredytowej. W praktyce oznacza to, że kredyt „cofa się” do pierwotnej formy – tak, jakby nigdy nie został przewalutowany. Klient powinien więc dalej spłacać zobowiązanie jako kredyt złotówkowy.
Jeżeli powrót do kredytu złotówkowego byłby dla konsumenta wyraźnie niekorzystny, polskie sądy powinny zadbać o jego ochronę. W praktyce może to oznaczać częściowe przerzucenie kosztów na bank.
Wyrok TSUE wyznacza kierunek dla polskich sądów, które teraz będą musiały oceniać każdą sprawę indywidualnie. Kluczowe stanie się ustalenie, czy dany aneks był nieuczciwy oraz jakie skutki jego unieważnienie wywoła dla klienta.
„Kolejny oręż do walki z nieuczciwością”. Eksperci o decyzji TSUE
– Trybunał w swoim rozstrzygnięciu zwrócił uwagę, że nie może być tak, iż uchylenie aneksu może przynieść korzyść przedsiębiorcy i częściowo zniwelować odstraszający skutek Dyrektywy 93. Rzecz bowiem w tym, iż z założenia, co kilkakrotnie podkreślał TSUE w wyroku, z umowy eliminuje się tylko postanowienia niedozwolone. W istocie, nieuczciwe w tych aneksach jest powiązanie kredytu z kursem waluty obcej, a nie zmiana warunków oprocentowania wskazana w aneksach, choć ani w pytaniu sądu polskiego, ani stanowiskach uczestników ujawnionych w jego treści, ten aspekt nie był eksponowany. Trybunał nakazuje więc przy ocenie możliwości dalszego trwania umowy zbadać wolę stron przy zawieraniu aneksu przez co sąd krajowy ma obowiązek ocenić, czy wyeliminowanie całego aneksu pozwoli na ustanowienie rzeczywistej równowagi stron i utrzyma skutek zniechęcający przedsiębiorców do stosowania nieuczciwych postanowień – wskazuje w komentarzu dla „Wprost” Agnieszka Sobczyk, radca prawny z KL Legal.
– Trybunał dostrzegł, że przywrócenie pierwotnych warunków umowy, którą strony istotnie zmieniły może nie tylko podważyć skuteczność ochrony konsumenta, ale też zniwelować częściowo skutek odstraszający. Z naszej praktyki wynika bowiem, że aneksy te zawierano w celu obniżenia rat, a czasem podwyższenia kwoty kredytu, której bez aneksu konsument by nie otrzymał – dodaje.
Według ekspertki „konsumenci otrzymali kolejny oręż do walki z nieuczciwością, a sądy – wskazówki do oceny postanowień umownych w duchu unijnej ochrony”.
Anna Wolna-Sroka, adwokat reprezentująca konsumentów w sporach z bankami ocenia, że dzisiejszy wyrok TSUE stanowi istotny głos w sporze o skutki eliminacji nieuczciwych warunków z umów kredytowych.
– TSUE uznał, że co do zasady dopuszczalne jest przywrócenie pierwotnych postanowień umowy w sytuacji, gdy nieważny okazuje się aneks zawierający klauzule abuzywne. Nie jest to jednak rozwiązanie automatyczne ani bezrefleksyjne. Kluczowe znaczenie ma bowiem konieczność zachowania rzeczywistej równowagi kontraktowej – podkreśla Wolna-Sroka.
Nasza rozmówczyni wskazuje, że sąd krajowy, decydując o „powrocie” do warunków pierwotnych, powinien każdorazowo ocenić skutki takiego rozstrzygnięcia – zarówno negatywne konsekwencje dla konsumenta, jak i ewentualne korzyści po stronie przedsiębiorcy.
– Ochrona konsumenta musi mieć charakter realny, a nie iluzoryczny, a jednocześnie nie może dojść do osłabienia odstraszającej funkcji dyrektywy, która ma zniechęcać przedsiębiorców do stosowania nieuczciwych postanowień. Należy podkreślić, że Trybunał w swoim orzecznictwie wielokrotnie podkreślał wagę „skutku zniechęcającego”. Doskonałym przykładem są chociażby wyroki TSUE w sprawie Banco Español de Crédito (C-618/10), jak również w sprawie Kásler (c-26/13) – mówi ekspertka.
Wolna-Sroka zwraca uwagę, że nawet jeśli przywrócenie pierwotnych warunków umowy byłoby formalnie dopuszczalne, nie oznacza to, że taka umowa – w swojej pierwotnej postaci – jest ważna i skuteczna.
– W sprawach, w których strony zawarły pierwotnie kredyt złotowy, który następnie został przewalutowany nasza Kancelaria w celu maksymalnego zabezpieczenia interesów kredytobiorców podnosi dodatkowo zarzuty oparte na nieważności pierwotnej umowy z uwagi na zastosowanie wskaźnika referencyjnego WIBOR. Warto zaznaczyć, że pierwotne umowy kredytów złotowych, które następnie zostały przewalutowane, są umowami zawartymi przed 2018 r., a zatem w tym czasie rozporządzenie BMR nie obowiązywało, oznacza to, że szansa na orzeczenie nieważności umowy w tego typu sprawach jest stosunkowo wyższa. Tym samym eliminacja nieuczciwego aneksu nie zamyka drogi do podważenia całego stosunku prawnego – podkreśla Wolna-Sroka.
– Takie podejście jest spójne z celem dyrektywy 93/13/EWG – zapewnienia skutecznej ochrony konsumenta oraz eliminowania z obrotu prawnego nieuczciwych praktyk rynkowych. Nie można bowiem dopuścić do sytuacji, w której przedsiębiorca, mimo stosowania wadliwych mechanizmów umownych, ostatecznie zachowuje ekonomiczne korzyści wynikające z nieuczciwej konstrukcji umowy. W konsekwencji każdy przypadek wymaga indywidualnej analizy, a przywrócenie pierwotnych warunków nie może być traktowane jako rozwiązanie domyślne, lecz jako jedna z możliwych opcji – podlegająca weryfikacji pod kątem zgodności z interesem konsumenta oraz zasadami prawa unijnego – podsumowuje.