– Spodziewaliśmy się poprawy jakości wody, ale nie przypuszczaliśmy, że nastąpi ona tak szybko i będzie tak wyraźna. To jeden z najbardziej zaskakujących wyników naszych badań – powiedział dr hab. Mirosław Ślusarczyk, prof. UW z Zakładu Hydrobiologii Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego.
Pstrągi negatywnie wpływają na przejrzystość jezior w Tatrach
Przez tysiące lat wysokogórskie jeziora Tatr pozostawały niemal bezrybne. Dzięki bardzo małej dostępności fosforu i innych biogenów rozwój glonów był silnie ograniczony, dlatego woda pozostawała tam wyjątkowo przejrzysta. – Najbardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem obserwowanych zmian jest to, że ryby zwiększają dopływ biogenów do jeziora – wyjaśnił prof. Ślusarczyk.
Dzieje się to na dwa sposoby. Po pierwsze, pstrągi zjadają owady przylatujące z lądu, które wnoszą do jeziora fosfor i inne składniki odżywcze, zgromadzone wcześniej w ekosystemie lądowym. Po drugie, żywią się owadami wodnymi, które po przeobrażeniu opuściłyby jezioro, wynosząc część biogenów do środowiska lądowego. Ryby zatrzymują więc naturalny odpływ składników odżywczych, a następnie zwracają je do wody w postaci łatwo przyswajalnych (dla glonów – PAP) związków mineralnych.
Ryby mogą również oddziaływać pośrednio, wyjadając największe gatunki zooplanktonu filtrującego wodę z glonów. Taki mechanizm zaobserwowano już wcześniej w wielu jeziorach.
W skrajnie ubogich w substancje odżywcze jeziorach tatrzańskich nawet niewielki wzrost dostępności fosforu może wyraźnie zwiększyć produkcję glonów i obniżyć przejrzystość wody.
Naukowcy chcą usunąć ryby z kolejnych jezior
W latach 2021-2025 z Przedniego Stawu Polskiego odłowiono ponad 650 kg pstrągów. – Przez wiele lat nie doceniano, że introdukcja ryb może prowadzić do utraty jednego z najbardziej charakterystycznych walorów tatrzańskich jezior – ich wyjątkowej przejrzystości. Nasze badania pokazują, że proces ten nie musi być trwały i po ograniczeniu liczebności ryb jezioro może stosunkowo szybko zacząć odzyskiwać swoje naturalne cechy – podkreślił prof. Ślusarczyk.
W ciągu dwóch lat przejrzystość wody wzrosła z ok. 7 do ok. 17 metrów. Równocześnie zwiększyła się liczebność części gatunków zooplanktonu, z kolei fitoplankton zaczął się rozwijać głębiej, ponieważ światło zaczęło docierać do niższych warstw wody. Nie zaobserwowano natomiast jeszcze powrotu największych gatunków wioślarek (drobnych skorupiaków), obecnych nadal w sąsiednim, bezrybnym Zadnim Stawie Polskim.
– Wyniki pokazują, że odbudowa ekosystemu przebiega etapami. Właściwości fizyczne jeziora mogą poprawiać się szybciej niż jego struktura biologiczna – zaznaczył badacz.
Zdaniem badaczy obecne wyniki pokazują, że samo ograniczenie liczebności pstrągów nie kończy procesu odtwarzania naturalnego ekosystemu. Dopiero całkowite usunięcie ryb pozwoliłoby sprawdzić, czy do jeziora powrócą największe gatunki filtrującego zooplanktonu, i czy cały ekosystem odzyska stan zbliżony do tego sprzed introdukcji pstrągów. – W większym i głębszym Przednim Stawie Polskim intensywność odłowów była jeszcze niewystarczająca, aby całkowicie wyeliminować ryby i szczegółowo prześledzić wszystkie zmiany zachodzące w ekosystemie. Właśnie dlatego chcielibyśmy pójść o krok dalej – wyjaśnił prof. Ślusarczyk.
Całkowite odrybienie jest możliwe, choć znacznie trudniejsze w większych jeziorach Doliny Pięciu Stawów Polskich. Obecnie naukowcy koncentrują się wyłącznie na metodach mechanicznych, ponieważ stosowane kiedyś metody chemiczne byłyby dziś nie do zaakceptowania w parkach narodowych.
Badacze podkreślają, że podobne działania można by prowadzić w innych wysokogórskich jeziorach, do których sztucznie wprowadzono ryby. Jednak każdy przypadek wymaga osobnej oceny przyrodniczej i logistycznej.
– W Przednim Stawie Polskim udało się wyraźnie ograniczyć liczebność ryb, ale nie całkowicie ich wyeliminować. Chcielibyśmy pójść o krok dalej i sprawdzić, czy pełne odrybienie pozwoli odbudować nie tylko przejrzystość wody, ale również cały naturalny ekosystem jeziora, w tym największe gatunki zooplanktonu, które dotąd nie powróciły – powiedział prof. Ślusarczyk.
Pierwsze wyniki badań zostały już opublikowane na łamach „Journal of Plankton Research”, szykowane są kolejne publikacje.
Badania były wspólnym przedsięwzięciem kilku instytucji. Inicjatorem programu odłowu pstrągów był Tatrzański Park Narodowy, reprezentowany przez dr. Tomasza Zwijacza-Kozicę, we współpracy z dr. Krzysztofem Kozłowskim z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego oraz dr. Andrzejem Kapustą z Instytutu Rybactwa Śródlądowego. Zespół Zakładu Hydrobiologii Uniwersytetu Warszawskiego, reprezentowany przez prof. Piotra Dawidowicza, dr. Tomasza Brzezińskiego i dr. hab. Mirosława Ślusarczyka, prof. UW, odpowiadał za ocenę ekologicznych skutków odrybienia oraz monitorowanie zmian zachodzących w ekosystemie jeziora.