Longyearbyen liczy około 2600 mieszkańców i leży na archipelagu Svalbard, daleko za kołem podbiegunowym. W normalnych warunkach wodę do miasta dostarcza m.in. jezioro Isdammen. We wrześniu 2025 r. badania wykazały podwyższone stężenie manganu, więc władze zaleciły mieszkańcom korzystanie z innego źródła wody pitnej. Zalecenie obowiązuje także w 2026 r.
Na początku problem dotyczył przede wszystkim manganu. Jego stężenie w pewnym momencie przekraczało 25-krotnie normalną wartość 50 mikrogramów na litr. Później ilość manganu spadła, ale pojawiły się zbyt wysokie stężenia siarczanów i niklu. W maju lokalny samorząd informował o około 200 mikrogramach manganu, prawie 1000 miligramów siarczanów i do 30 mikrogramów niklu na litr.
Dla większości zdrowych dorosłych obecne wyniki prawdopodobnie nie oznaczają bezpośredniego zagrożenia. Wyższe stężenia siarczanów mogą jednak powodować dolegliwości jelitowe, szczególnie u dzieci, osób starszych i wrażliwych. Zalecenie ograniczenia picia i gotowania na tej wodzie pozostaje w mocy.
Co rozmarza pod miastem
Wieczna zmarzlina to grunt, który przez co najmniej dwa kolejne lata utrzymuje temperaturę nieprzekraczającą zera. Latem zwykle rozmarza tylko jego powierzchniowa warstwa. W miarę ocieplania klimatu woda może jednak wnikać głębiej, do skał, z którymi wcześniej miała ograniczony kontakt.
Okolice Longyearbyen zawierają łupki z pirytem, minerałem nazywanym czasem złotem głupców. Gdy piryt zetknie się z wodą i tlenem, zachodzi reakcja chemiczna prowadząca do powstawania kwaśnych związków. Taka woda może łatwiej wypłukiwać metale ze skał i przenosić je do strumieni oraz zbiorników.
Longyearbyen jest dawnym miastem górniczym, a na skład wody wpływają także lokalna geologia i sposób jej przepływu. Trzeba jeszcze ustalić, jaką część problemu powoduje rozmarzanie gruntu, a jaką inne czynniki. Samorząd prowadzi pomiary, a naukowcy badają zmiany zachodzące w zlewni.
Arktyka ociepla się znacznie szybciej niż średnia światowa. W okolicach Svalbardu oznacza to dłuższy okres odmarzania powierzchni gruntu, zmiany odpływu wody i większą niestabilność zboczy. Dla mieszkańców skutki bywają bardzo przyziemne: trzeba zabezpieczać fundamenty, drogi i instalacje, które budowano z myślą o bardziej stabilnym, zamarzniętym podłożu.
Woda z browaru i pomysły na nową instalację
Miasto zorganizowało bezpłatną dystrybucję wody oczyszczanej przez miejscowy browar. Mieszkańcy przychodzą do sklepu Svalbardbutikken z własnymi pojemnikami. Browar wykorzystuje odwróconą osmozę: woda przechodzi przez specjalną membranę, która zatrzymuje dużą część rozpuszczonych zanieczyszczeń. Jest to rozwiązanie doraźne, a nie pełny zamiennik miejskiej sieci.
Władze rozważają oczyszczanie wody z Isdammen oraz odsalanie wody morskiej jako źródło zapasowe. Obie metody wymagają instalacji, energii i stałej obsługi. W arktycznym klimacie dochodzi konieczność ochrony urządzeń przed zamarzaniem. Kosztów nie da się więc ocenić wyłącznie na podstawie ceny filtrów.
Problem jest ważny również poza Svalbardem. Podobne połączenie rozmarzającej zmarzliny i skał zawierających metale występuje w innych częściach Arktyki. Nie można jednak zakładać, że każde północne miasto czeka identyczny kryzys. Ryzyko zależy od rodzaju skał, ujęcia wody i tempa zmian w gruncie.
Samorząd Longyearbyen nadal publikuje wyniki badań i zalecenia. Woda z kranu może być używana do mycia i wielu codziennych czynności, ale do picia mieszkańcy powinni korzystać z bezpłatnej wody oczyszczonej. O tym, kiedy zalecenie zostanie zniesione, zdecydują kolejne pomiary, a nie sam koniec arktycznego lata.