Na większości raf koralowych świata duże drapieżniki należą dziś do rzadkości. Przez dziesięciolecia intensywnych połowów zniknęły z nich rekiny i największe ryby, a wraz z nimi zmieniły się zależności między gatunkami. Na atolach Bikar i Bokak, należących do Wysp Marshalla, ocean wciąż przypomina ten sprzed epoki przemysłowego rybołówstwa. Rekiny pływają wśród ławic ryb, koralowce tworzą rozległe podwodne siedliska, a na wysepkach rozmnażają się ptaki morskie i żółwie.
Bikar leży około 116 kilometrów od najbliższego zamieszkanego atolu, Bokak aż 385 kilometrów. Oba są niezamieszkane, a ich ekosystemy od dziesięcioleci pozostają pod opieką społeczności atolu Utirik. Dzięki temu uniknęły wielu zmian, które dotknęły inne tropikalne wyspy.
W 2023 r. dotarła tam ekspedycja naukowa zorganizowana we współpracy z programem National Geographic Pristine Seas. Badacze sprawdzili, jak funkcjonuje cały ten świat: od kolonii ptaków na lądzie, przez płytkie rafy, aż po głębiny oceanu. Wyniki opublikowali w listopadzie 2026 r. w „Frontiers in Marine Science”.
Ocean, w którym rekiny są czymś zwyczajnym
Jednym z najbardziej uderzających widoków były skupiska dużych drapieżników. Kamery podwodne rejestrowały szare rekiny rafowe, żarłacze czarnopłetwe, duże lucjany i ławice ryb przemieszczających się nad rafą. Rekiny stanowiły około 27 proc. oszacowanej masy ryb na badanych rafach Bikar i 34 proc. na Bokak. To niezwykle wysoki udział zwierząt znajdujących się na szczycie morskiej sieci pokarmowej.
Duże drapieżniki wpływają na liczebność i zachowanie innych zwierząt, a przez to na funkcjonowanie całej rafy. W wielu częściach świata człowiek usunął znaczną część tych ryb, zanim naukowcy zdążyli zbadać pierwotne zależności między gatunkami.
Na Bikar i Bokak badacze odnotowali co najmniej 266 grup ryb rafowych, 138 grup ryb żyjących na większych głębokościach i 79 grup ryb głębinowych. Zarejestrowali również 15 grup dużych drapieżników otwartego oceanu, w tym rekinów i waho, czyli szybkich ryb spokrewnionych z makrelami. Czternastu grup organizmów nie obserwowano wcześniej na Wyspach Marshalla, a dwa gatunki mogą być zupełnie nowe dla nauki.
Żółwie na plażach, ptaki nad lagunami
Niskie wysepki otaczające laguny są miejscem rozmnażania zwierząt morskich. Na Bikar naukowcy znaleźli 132 doły lęgowe żółwi zielonych i 71 śladów wyjścia żółwi na plażę. Nie oznacza to, że tyle samic złożyło jaja: jedna samica może gniazdować wielokrotnie, a część prób kończy się bez złożenia jaj.
Na obu atolach stwierdzono także 15 kolonii ptaków morskich, w których potwierdzono rozród lub zaobserwowano oznaki gniazdowania. Ich obecność ma znaczenie również dla otaczających wyspy wód.
Ptaki przenoszą na ląd składniki odżywcze pochodzące z oceanu. Żywią się rybami i innymi organizmami morskimi, a ich odchody dostarczają wyspom azotu i fosforu. Deszcz spłukuje część tych substancji do lagun i na rafy, gdzie wykorzystują je glony i inne organizmy. Zmniejszenie liczebności ptaków może więc wpływać także na życie pod wodą.
Dwa atole, dwa podwodne światy
Choć Bikar i Bokak leżą w tym samym regionie, wyraźnie się różnią. Na Bokak naukowcy znaleźli większą łączną masę ryb rafowych i rozległe siedliska zdominowane przez koralowce. Na Bikar występowała większa różnorodność grup glonów, a żółwie gniazdowały przede wszystkim właśnie tam.
Przy Bikar twarde koralowce pokrywały średnio około 20 proc. badanego dna na zewnętrznych stokach rafy. W niektórych miejscach dominowały duże glony. Na Bokak koralowce i glony tworzące twarde, wapienne skorupy zajmowały łącznie od 60 do 80 proc. badanej powierzchni.
Różnice mogą wynikać z wielkości lagun, przepływu wody, dostępności składników odżywczych i historii zasiedlania wysp. Naukowcy nie potrafią jeszcze wskazać najważniejszego czynnika. Jak zauważa Alan Friedlander z Uniwersytetu Hawajskiego, kierownik naukowy ekspedycji, na tak odległych wyspach znaczenie ma również przypadek: to, które gatunki zdołały tam dotrzeć i przetrwać.
Tak wyglądał ocean, zanim zaczęliśmy go zmieniać
Największa wartość Bikar i Bokak polega na tym, że należą do nielicznych miejsc, w których można badać tropikalne ekosystemy morskie stosunkowo mało zmienione przez bezpośrednią działalność człowieka.

Kiedy naukowcy oceniają stan zdegradowanej rafy, muszą wiedzieć, do czego ją porównywać. Tymczasem w wielu regionach intensywne rybołówstwo i zanieczyszczenia pojawiły się na długo przed pierwszymi szczegółowymi badaniami. Ekosystem uznawany dziś za zdrowy może być zaledwie cieniem tego, co istniało tam sto lub dwieście lat temu.
Bikar i Bokak pokazują, jak wiele ryb, dużych drapieżników, ptaków i innych zwierząt może utrzymywać tropikalny atol, kiedy presja człowieka pozostaje niewielka. Pozwalają lepiej zrozumieć skalę zmian zachodzących w innych częściach oceanu.
– To jedne z najlepszych naturalnych punktów odniesienia, jakie mamy, żeby lepiej zrozumieć, co utraciliśmy gdzie indziej – podkreśla Friedlander.
Nie oznacza to, że oba atole są wolne od zagrożeń. Nawet najbardziej odległe rafy odczuwają skutki globalnego ocieplenia. Wzrost temperatury wody prowadzi do blaknięcia koralowców, a zakwaszanie oceanu utrudnia organizmom budowanie wapiennych szkieletów.
48 tysięcy kilometrów kwadratowych pod ochroną
W 2025 r., dwa lata po ekspedycji, władze Wysp Marshalla utworzyły wokół Bikar i Bokak pierwsze w kraju narodowe sanktuaria morskie. Ochroną objęto około 48 tys. kilometrów kwadratowych oceanu, czyli obszar większy od województw mazowieckiego i świętokrzyskiego razem wziętych.
Granice sanktuariów obejmują rafy, laguny, otwarte wody i głębiny. Ryby przemieszczają się między tymi środowiskami, ptaki polują daleko od miejsc gniazdowania, a składniki odżywcze krążą między poszczególnymi częściami ekosystemu.
Naukowcy chcą teraz lepiej poznać te powiązania i obserwować, jak życie na atolach zmienia się wraz z ocieplaniem oceanu. Wyniki ekspedycji z 2023 r. pozwolą porównywać przyszłe obserwacje ze stanem obecnym.
Bikar i Bokak pokazują, jak bogaty potrafi być ocean, kiedy pozostawi mu się przestrzeń do życia. I jak wiele podobnych miejsc już utraciliśmy.