Poza wymiarem stricte instytucjonalnym Péter Magyar dostarcza w ten sposób swojemu elektoratowi politycznych igrzysk, których jego zwolennicy tak bardzo oczekiwali.
Na tym tle na szczególną uwagę zasługuje postawa skrajnie prawicowej Naszej Ojczyzny. Choć jej posłowie głośno ubolewają nad demontażem demokracji przez nową ekipę rządzącą, to samo powołanie urzędu ostatecznie poparli.
Węgry. Nowy superurząd stał się faktem
Projekt ustawy wpłynął do laski marszałkowskiej 10 lipca i był procedowany w trybie nadzwyczajnym – przyspieszonym.
Pod dokumentem, w miejscu podpisu prezydenta, widnieje sygnatura przewodniczącej Zgromadzenia Krajowego Ágnes Forsthoffer, która po odwołaniu Tamása Sulyoka pełni obowiązki głowy państwa.
Głównym celem powołania nowej instytucji jest odbudowa zaufania publicznego oraz zabezpieczenie funduszy państwowych i unijnych przed bezprawnym przywłaszczaniem.
Grunt pod utworzenie urzędu przygotowała 17. poprawka do konstytucji. Sama ustawa liczy 80 stron, a z jej preambuły dowiadujemy się, że akt ten uchwalono „w celu odbudowy zaufania publicznego i wzmocnienia przejrzystości życia publicznego na Węgrzech”, tak aby gospodarowanie mieniem narodowym służyło wyłącznie interesowi ogółu.
Przepisy mają zapobiegać prywatnemu wzbogacaniu się na państwowym majątku oraz gwarantować transparentność zamówień publicznych, koncesji i funduszy unijnych. Dokument tworzy narzędzia do wykrywania nadużyć, zatrzymywania procederu wyprowadzania kapitału oraz – co z perspektywy społecznej jest kluczowe i najbardziej oczekiwane – odzyskiwania bezprawnie „sprywatyzowanego” mienia.
Urząd będzie niezależny? Lista bezpieczników
Projekt zakłada, że urząd ma być niezależny od rządu i bieżącej większości. Ma temu służyć kilka zabezpieczeń.
Po pierwsze, urząd nie będzie częścią administracji rządowej. Ma działać wyłącznie na podstawie ustaw i nie będzie mógł przyjmować poleceń od żadnych instytucji ani osób z zewnątrz.
Po drugie, jego prace mają być jawne. Prezes urzędu będzie musiał co roku, najpóźniej do 31 maja, przedstawić Zgromadzeniu Krajowemu sprawozdanie z działalności.
Osobno zabezpieczone mają być pieniądze dla urzędu. W budżecie państwa powstanie dla niego odrębny rozdział, a rząd będzie musiał przekazać go Zgromadzeniu Krajowemu bez zmian. Kwota przeznaczona na urząd nie będzie mogła być niższa niż rok wcześniej, chyba że sam urząd wyrazi na to zgodę.
Projekt przewiduje też szczególną ochronę dla osób kierujących urzędem. Mają one korzystać z immunitetu takiego jak posłowie, a dodatkowo przysługiwać im będzie całodobowa ochrona.
Urząd ma być apolityczny: kandydaci na stanowiska kierownicze nie będą mogli należeć do partii ani pełnić funkcji politycznych przez sześć lat przed objęciem stanowiska.
Przewidziano także zakaz ponownego wyboru na tę samą funkcję. Ma to ograniczyć ryzyko nacisków politycznych: osoby kierujące urzędem nie będą musiały zabiegać o poparcie większości parlamentarnej, by utrzymać stanowisko na kolejną kadencję.
Węgry. Wymagania dla kandydatów
Ustawa weszła w życie w środę, czyli następnego dnia po jej ogłoszeniu, choć część regulacji zacznie obowiązywać dopiero po 61 dniach.
Kierownictwo urzędu będzie liczyło pięć osób: prezesa i czterech wiceprezesów, którzy podzielą między siebie obszary takie jak finanse publiczne, dochodzenia, oskarżenia oraz odwołania.
Prezes oraz jego zastępcy zostaną wybrani większością dwóch trzecich głosów w ciągu 30 dni. Ich kandydatury przedstawi stała komisja Zgromadzenia Krajowego ds. prawnych i konstytucyjnych, która w toku swoich prac ma obowiązek zasięgnąć opinii organizacji obywatelskich.
Ustawa nie przewiduje klasycznej kadencyjności, zastrzegając jedynie, że stanowiska te można pełnić tylko raz. Kandydat na prezesa musi posiadać wyższe wykształcenie kierunkowe (prawnicze, ekonomiczne lub z zakresu nauk politycznych i administracyjnych) oraz 15-letnie doświadczenie zawodowe (lub 10-letnie w przypadku posiadania stopnia naukowego). Trzech z czterech wiceprezesów ma być prokuratorami, co dobitnie podkreśla nadzwyczajne kompetencje nowego urzędu.
Zgodnie z zapowiedziami premiera skład nowej instytucji oprze się na wykwalifikowanych kadrach delegowanych z funkcjonujących już organów – urzędnikach służby cywilnej, prokuratorach, a także funkcjonariuszach policji oraz węgierskiej administracji skarbowo-celnej (NAV).
Szeroki wachlarz możliwości
Zakres kompetencji nowej instytucji będzie niezwykle szeroki. Urząd otrzyma uprawnienia do wydawania wiążących poleceń policji i prokuraturze w toczących się postępowaniach, a także do przejmowania spraw od innych organów, jeśli uzna to za zasadne, oraz do monitorowania ich przebiegu.
W sprawach karnych ma występować w roli oskarżyciela publicznego. Niezależnie od tego zyska możliwość inicjowania postępowań cywilnych, w tym wnoszenia o unieważnienie umów ze względu na „rażącą dysproporcję wartości” czy dochodzenia roszczeń z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia.
Katalog sankcji, którymi dysponuje nowa jednostka, jest surowy i dotkliwy. W razie odmowy obowiązkowej współpracy – na przykład poprzez utrudnianie dostępu do danych, ich zatajanie lub składanie fałszywych zeznań – osobom fizycznym grozi grzywna w wysokości od 50 tys. do 50 mln forintów (od około 600 zł do 600 tys. zł).
W przypadku instytucji oraz firm kary te wynoszą od 500 tys. do 5 mld forintów (od 6 tys. zł do 60 mln zł). Co ważne, horyzont działań urzędu nie ogranicza się wyłącznie do przeszłości i politycznych rozliczeń z ekipą Fideszu. Jego ścisłej kontroli będą podlegać również wszystkie funkcjonujące obecnie przedsiębiorstwa, które obracają środkami publicznymi.
Powołanie nowego urzędu to realizacja jednego z flagowych postulatów programowych partii TISZA. Gwarantowana ustawowo niezależność tej instytucji szybko zderzy się jednak z potężnymi oczekiwaniami społecznymi w kwestii rozliczeń, ponieważ wyborcy nowej władzy z niecierpliwością wyczekują zapowiadanych działań. Jednocześnie organ stojący na straży przejrzystości finansów publicznych stanowić będzie wyraźny ukłon w stronę Unii Europejskiej – sygnał, że Budapeszt wchodzi na drogę realnych zmian.
Z kolei politycy opozycyjnej już koalicji Fidesz-KDNP określają Narodowy Urząd ds. Odzyskiwania i Ochrony Majątku mianem ÁVH, przyrównując go do komunistycznej służby bezpieczeństwa, która była narzędziem terroru państwowego.
Ich narracja opiera się na tezie, że TISZA buduje państwo opresyjne, dążące do anihilacji przeciwników politycznych. Fakt, że obok partii Pétera Magyara utworzenie urzędu poparł skrajnie prawicowy Ruch Naszej Ojczyzny (Mi Hazánk), może jednak obrócić się przeciwko byłej władzy, stawiając ją w niewygodnej roli przeciwników walki z korupcją.
Urząd rozpocznie prace najpewniej z początkiem września, wraz ze startem jesiennego sezonu politycznego. Można spodziewać się wysypu konferencji prasowych, podczas których urzędnicy będą powracać do głośnych spraw, w których upolityczniona prokuratura przez lata nie podejmowała żadnych działań.
To z kolei zwiastuje dalszy wzrost poparcia dla ugrupowania TISZA i postępujące osłabienie Fideszu. Od skali rozliczeń i ciężaru ujawnionych nieprawidłowości zależeć będzie polityczny byt dawnego obozu władzy – w tym to, czy część jego działaczy nie zdecyduje się na opuszczenie szeregów partii, uznając, że jej czas ostatecznie dobiegł końca.
Dominik Héjj