Przez dekady były jednym z najbardziej charakterystycznych elementów krajobrazu PRL-u. Państwowe gospodarstwa rolne (PGR-y) nie tylko zatrudniały tysiące ludzi, ale też zarządzały ogromnymi połaciami ziemi.
Pod koniec lat 80. ich areał przekraczał 3,5 mln hektarów. Po transformacji ustrojowej PGR-y zniknęły, ale ziemia nie wyparowała. Przeszła w ręce państwa, a później zaczęła trafiać do nowych właścicieli i użytkowników.
Losy pracowników zlikwidowanych gospodarstw przez lata były przedmiotem wielu analiz. Znacznie rzadziej przyglądano się jednak temu, co stało się z samym majątkiem ziemskim. A skala tego zasobu była ogromna – mowa o powierzchni odpowiadającej ponad 10 proc. terytorium Polski.
– Nie zapominajmy jednak, że PGR-y były nie tylko miejscami pracy, ale również podmiotami gospodarującymi na bardzo dużym areale. PRL cechował się znacznie mniejszym stopniem kolektywizacji rolnictwa niż inne kraje satelickie ZSRR. Mimo tego, pod koniec lat 80. PGR-y gospodarowały na obszarze wynoszącym ponad 3,5 miliona hektarów. Mówimy o areale, który stanowił ponad 10 proc. terytorium kraju – zauważa Andrzej Prajsnar, ekspert portalu RynekPierwotny.pl.
Po likwidacji PGR-ów ich ziemia trafiła do państwowego zasobu. Z czasem znaczna część została sprzedana, przekazana innym podmiotom albo oddana w użytkowanie. Co dokładnie stało się z milionami hektarów?
Państwo przejęło ziemię po 1666 PGR-ach
Kluczową rolę w uporządkowaniu tego majątku odegrała Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa. W połowie lat 90. dysponowała ona areałem sięgającym 4,45 mln hektarów. Znaczną część stanowiły grunty po zlikwidowanych PGR-ach.
– W połowie lat 90. ówczesna Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa dysponowała areałem wynoszącym 4,45 mln ha. Około 84 proc. tych gruntów pochodziło z 1666 zlikwidowanych państwowych przedsiębiorstw gospodarki rolnej (o przeciętnej powierzchni wynoszącej 2250 ha w przeliczeniu na jeden PGR) – wskazuje Andrzej Prajsnar.
Historia państwowego zasobu zaczęła się jednak jeszcze wcześniej. Na przełomie 1991 i 1992 roku powołano Agencję Własności Rolnej Skarbu Państwa. Podstawą jej utworzenia była ustawa z 19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa. Ten sam akt prawny stworzył ramy funkcjonowania Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa.
– Otóż, na przełomie 1991 roku oraz 1992 roku została powołana Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa, co było efektem ustawy z dnia 19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa. Ten sam akt prawny zdefiniował czym jest Zasób Własności Rolnej Skarbu Państwa (ZWRSP). Oprócz ziemi z byłych PGR-ów w skład wspomnianego zasobu weszły m.in. nieruchomości rolne Państwowego Funduszu Ziemi oraz inne działki rolne będące własnością Skarbu Państwa – tłumaczy ekspert portalu RynekPierwotny.pl.
Z 4,75 mln hektarów zostało około 1,3 mln
Skala zmian najlepiej widoczna jest w liczbach. W połowie lat 90. Zasób Własności Rolnej Skarbu Państwa obejmował około 4,45 mln hektarów. Później dołączono do niego kolejne działki, których powierzchnia wynosiła około 0,3 mln hektarów. Łącznie daje to około 4,75 mln hektarów gruntów, które w pewnym momencie należały do ZWRSP.
Dziś sytuacja wygląda zupełnie inaczej. W państwowym zasobie pozostało około 1,3 mln hektarów.
– Jednak obecnie do wspomnianego zasobu należy „tylko” około 1,3 mln hektarów. Warto zatem postawić pytanie, co się stało z ogromnym areałem wynoszącym łącznie 3,45 mln ha – wskazuje Andrzej Prajsnar.
Z danych KOWR, czyli następcy Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa i Agencji Nieruchomości Rolnych, wynika, że sprzedaż i odpłatne przekazanie objęły dotąd około 2,75 mln hektarów. Pozostała część została rozdysponowana bez pobierania opłat.
Wśród największych grup, którym nieodpłatnie przekazano państwowe grunty, znalazły się:
-
podmioty uprawnione w trybie ustawy Prawo wodne, czyli organy właściwe do spraw gospodarowania wodami publicznymi – 252 738 ha, -
Lasy Państwowe – 157 533 ha, -
kościelne osoby prawne, m.in. na podstawie art. 70a ustawy z 17 maja 1989 r. – 90 457 ha, -
samorządy terytorialne – 62 276 ha.
Ponad milion hektarów nadal dzierżawią rolnicy
Choć większość ziemi znajdującej się niegdyś w państwowym zasobie została już rozdysponowana, państwo wciąż dysponuje ogromnym areałem. Z około 1,32 mln hektarów pozostających w ZWRSP zdecydowana większość jest obecnie wykorzystywana przez rolników.
– Jeżeli chodzi o grunty, które pozostały w Zasobie Własności Rolnej Skarbu Państwa, to warto podkreślić, że prawie 80% tego areału (ok. 1,05 mln ha z 1,32 mln ha) jest aktualnie oddane rolnikom w dzierżawę. Inne grunty znajdują się w użytkowaniu wieczystym, trwałym zarządzie, użyczeniu lub użytkowaniu (również bezumownym). Pod koniec stycznia 2026 roku, na dalsze rozdysponowanie czekało około 169 000 hektarów – wylicza Prajsnar.
To właśnie ostatnia liczba może być szczególnie interesująca z punktu widzenia przyszłego wykorzystania państwowych nieruchomości. Nie oznacza ona jednak automatycznie, że wszystkie te grunty mogą zostać przeznaczone pod zabudowę. O sposobie ich wykorzystania decydują m.in. ich charakter, przeznaczenie oraz obowiązujące przepisy i dokumenty planistyczne.
Najwięcej państwowej ziemi pozostało na zachodzie Polski
Historia PGR-ów do dziś jest widoczna na mapie Polski. Nie tylko w pamięci mieszkańców dawnych państwowych gospodarstw, ale także w rozmieszczeniu gruntów, które nadal pozostają w Zasobie Własności Rolnej Skarbu Państwa.
Mapa przygotowana na podstawie danych dotyczących stanu na koniec stycznia 2026 roku pokazuje, ile państwowej ziemi pozostało w poszczególnych województwach. Jednocześnie dobrze obrazuje regiony, w których przed laty działało szczególnie dużo PGR-ów.
– W zachodniej części Polski, Skarb Państwa posiada jeszcze setki tysięcy hektarów ziemi należącej kiedyś do PGR-ów. Liderem pod tym względem pozostaje województwo zachodniopomorskie, co zapewne nikogo nie zdziwi. Warto jednak zwrócić uwagę, że sporo państwowej ziemi rolnej nadal pozostało w województwach mniej kojarzonych z PGR-ami. Mowa o pięciu województwach: dolnośląskim, wielkopolskim, lubuskim, pomorskim oraz warmińsko-mazurskim – podsumowuje ekspert portalu RynekPierwotny.pl.