Liderem w walce z bezdomnością jest zdecydownie Finlandia – jedyny kraj w Unii Europejskiej, w którym liczba osób bezdomnych systematycznie spada. Sukces Finów opiera się na wywrotowym przekonaniu: mieszkanie jest podstawowym prawem człowieka, a nie nagrodą za wyjście z nałogów czy za znalezienie pracy. Fiński program „Najpierw mieszkanie” nie zmusza osób w kryzysie bezdomności do przechodzenia przez etap schroniska, mieszkania treningowego i samodzielnego mieszkania. I przynosi efekty.
Cegiełkę do walki ze stereotypami na temat bezdomności dokładają Czesi kontynuując projekt wymyślony przez Kanadyjczyków. Wyniki eksperymentu podważają powszechne również w Polsce przekonania.
Pieniądze jako prezent. Wywrotowa koncepcja?
„Bezdomny jest bezdomny na własne życzenie”, „Rozdawanie pieniędzy ludziom jest niemoralne” – Polacy bezmyślnie klepią takie formułki, z którymi już należałoby się raz na zawsze w rozstać. Dlaczego? Ponieważ są niezgodne z rzeczywistością.
Kanadyjczycy w 2020 roku sprawdzili co się stanie z dużymi pieniędzmi, które trafią do osób w kryzysie bezdomności. 50 osób w wieku między 19 a 64 rokiem życia otrzymało jednorazowo około 20 tys. zł (7,5 tys. dolarów). Obserwacja trwała od 12 do 18 miesięcy, a uczestnicy eksperymentu mieli pełną dowolność w dysponowaniu gotówką – nikt ich nie namawiał do konkretnych wydatków, ani też ich nie odradzał. Poczynania uczestników projektu „The New Leaf” były porównywane z grupą kontrolną, która pieniędzy nie dostała.
Co się okazało? 52 proc. przekazanej gotówki została wydana na czynsz i żywność, co dowodzi, że bezdomni w pierwszej kolejności postanowili znaleźć miejsce do mieszkania. 16 proc. przeznaczono na ubrania i transport – niektórzy kupili rowery, inni samochody, a niektórzy postanowili założyć własne, małe działalności gospodarcze. Byli również tacy, którzy nie wydali wszystkiego i po 12 miesiącach zachowali po około 1000 dolarów. Wydatki na alkohol były o 39 proc. niższe niż w grupie kontrolnej, która żadnych pieniędzy nie otrzymała.
Czesi sprawdzili Kanadyjczyków. Pomogli swoim bezdomnym
Podobnym tropem poszli Czesi. 40 osób otrzymało jednorazowo 100 tys. koron (17 tys. zł). W projekcie organizacji Neposeda kolejnych 20 osób otrzymało wsparcie pracownika socjalnego, a ich losy przez rok monitorowano i zestawiano z grupą kontrolną liczącą 40 osób, które nie dostały żadnej dodatkowej pomocy. Projekt wystartował latem 2024 roku, a monitoring zakończono w grudniu 2025 roku.
W pierwszym miesiącu po otrzymaniu wsparcia uczestnicy eksperymentu wydali o blisko 2 tys. koron więcej na jedzenie, o 6 tys. więcej na mieszkanie i aż o 10 tys. koron więcej na ubrania niż osoby z grupy kontrolnej. Nie sprawdziły się obawy, że osoby bezdomne natychmiast wydadzą pieniądze na alkohol lub przestaną szukać pracy. W rzeczywistości nikt nie roztrwonił całej kwoty od razu.
Wydatki na alkohol wzrosły tylko nieznacznie – z 200 do 311 koron tygodniowo, a wydatki na narkotyki spadły do zera. Prawie 87 proc. osób, z grupy, która otrzymała pieniądze, znalazło mieszkanie. Jednak tylko 42 proc. z nich utrzymało je przez rok. W grupie wspieranej przez pracownika socjalnego mieszkanie znalazło ponad 45 proc. uczestników, a aż 80 proc. utrzymało je przez cały okres trwania badania. – Te dane burzą nasze uprzedzenia wobec osób bezdomnych i ich zachowań. Niezależnie od tego, czy mają pieniądze, czy nie, przede wszystkim zależy im na mieszkaniu, chcą mieć dach nad głową – skomentowała wyniki eksperymentu Melanie Zajacová, szefowa badań i innowacji w Neposedzie oraz kierowniczka Katedry Pracy Socjalnej na Uniwersytecie Karola.
Czeskie obserwacje kolejny raz potwierdzają słuszność drogi, którą już dawno obrała Finlandia: stałe mieszkania socjalne lub mieszkania zintegrowane, a nie na noclegownie czy schroniska, które uważa się za mało skuteczne. Wedlug Finów to system także bardziej wydajny ekonomicznie. Zapewnienie mieszkania ze wsparciem kosztuje państwo mniej niż ciągłe interwencje policji, pogotowia i zapewnianie doraźnej pomocy osobom śpiącym na ulicy.