Nie tylko zwykłemu człowiekowi trudno jest się już zorientować gdzie właściwie zapadają wiążące decyzje, ponieważ rzadko kiedy dotyczą one tylko jedngo obszaru. W podobnej rzeczywistości funkcjonują urzędnicy. Polska administracja na najwyższym szczeblu szykuje się do przebicia bańki, w której przywykła funkcjonować. Bo nie ma innego wyjścia.
Walka o nową rzeczywistość decyzyjną rozpocznie się w Polsce od rolnictwa, które jak wiele innych branż tkwi w silosowości, czyli w branżowej izolacji. Polacy dobrze znają ten problem z własnych miejsc pracy – w praktyce chodzi brak wymiany informacji, powielanie pracy, zrzucanie odpowiedzialności na innych, spadek innowacyjności i niezdrową rywalizację typu „my kontra oni”. Na końcu są błędne decyzje, marne efekty i frustracja, że tak mało udało się załatwić – para poszła w gwizdek.
Opuścić silos. Wspólne wypracowywanie stanowisk to nowa rzeczywistość
Polska od lat funkcjonuje nie tylko jako suwerenny kraj, ale także jako kraj członkowski Unii Europejskiej. Tyle, że zamiast miłej współpracy, coraz częściej mamy do czynienia z polityką siły, protekcjonizmem, czyli chronieniem rodzimej produkcji oraz ogromną konkurencją – zarówno polską jak i unijną.
– Musimy jak najszybiej odejść od logiki, że każde ministerstwo odpowiada tylko za swój wycinek – tłumaczył rolnikom podejście „Whole of Government Approach” prof. Kamil Zajączkowski, dyrektor Centrum Europejskiego Uniwersytetu Warszawskiego podczas senackiej Komisji Rolnictwa i Rozwoju Wsi.
Rolnictwo nie jest już tylko rolnictwem. Obszary, za które odpowiada resort rolnictwa mają wpływ na ochronę środowiska, zdrowie publiczne, bezpieczeństwo żywnościowe, handel międzynarodowy, politykę społeczną, obronność oraz fundusze europejskie. A to kompetencje innych resortów.
Odpowiedzialność jest coraz bardziej rozproszona. – W dzisiejszym świecie nie da się realizować interesów tylko stricte rolniczych. Umowy zawierane zarówno na szczeblu krajowym, jak i europejskim mają bardzo wiele elementów niekoniecznie rolniczych. Dlatego potrzebne jest nowe, holistyczne, czyli całościowe ujęcie – uważa Kamil Zajączkowski. I ścisła współpraca przy wypracowywaniu strategii oraz stanowisk pozostałych resortów: finansów, spraw zagranicznych, obrony narodowej, czy klimatu. Bo najsłabszy przegrywa i nie wie kiedy to się dzieje.
To ostatni moment, żeby dobrze przygotować się na pierwszy dzień po rozejmie lub zakończeniu wojny na Ukrainie. Zdaniem prof. Zajączkowskiego wyzwaniem będzie demobilizacja ukraińskich żolnierzy, popyt na gotówkę, czy kwestia nawozów sztucznych. Czy Polska wypracowała już swoje strategie? Nie.
Rolnik chce wiedzy i strategii. Bo dużo można przewidzieć
Jak wygląda dziś taka współpraca międzyresortowa? Marnie. Rolnicy przekonali się o tym w 2022 roku, kiedy rząd otworzył granice dla żywności z Ukrainy nie pytając rolników o zdanie. Bo wydawało się, że to mało istotne. Aż doszło do wielkich protestów w 2024 roku na granicy w Medyce, które były łatwe do przewidzenia.
– W wielu branżach czujemy się przegrani. Rolnicy nie mają wiedzy, w którą stronę idzie dziś polska gospodarka. Jak w takich warunkach mamy podjąć decyzję o przyszłości? – pyta Wiktor Szmulewicz, prezes Krajowej Rady Izb Rolniczych, który stoi na stanowisku, że rolnicy zostali zostawieni sami sobie: bez strategicznych projektów i bez rozwiązań.
– Rolnicy są zakładnikami sukcesu – uważa senator Ryszard Bober, przewodniczący senackiej Komisji Rolnictwa i Rozwoju Wsi – Podwoili produkcję, która teraz w 30 proc. musi być wyeksportowana. Bez współpracy z dyplomacją i resortem spraw zagranicznych szanse są dużo mniejsze, ponieważ karty rozdają dziś Chiny.
Parodia współpracy. Ważne tylko kto kogo
Jednym z niewielu rolniczych sukcesów Polaków jest uprawa tytoniu. Monika Przeworska, dyrektorka Instytutu Gospodarki Rolnej – pierwszego w Polsce think tanku o profilu rolniczym, przytoczyła najnowsze dane: 3,5 tys. polskich gospodarstw uprawnia tytoń, zajmują 9 tys. hektarów, uzyskują 11–17 tys. ton surowca – to jest 18 proc. produkcji europejskiej.
Tytoń zapewnia 42 mld zł wpływów do budżetu rocznie, więc jest perłą w koronie – a w każdym razie powinien być. Interesują się nim trzy resorty: resort rolnictwa, zdrowia i finansów. – Rolnictwo uprawy tytoniu wspiera, resort zdrowia likwiduje miejsca gdzie można tytoń sprzedawać, a resort finansów skokowo podnosi akcyzę na wyroby tytoniowe – wymienia działania poszczególnych resortów Monika Przeworska.
Jaki jest efekt tych międzyresortowych przepychanek i różnych wizji? Mniejsze wpływy do budżetu (o około 5 mld zł w 2025 roku) i rozwój szarej strefy. – To czy my rozwijamy czy zwijamy w Polsce tę tytoniową działalność? – pyta dyrektorka Instytutu Gospodarki Rolnej, bo w świetle takich decyzji sprawa nie jest jasna. A na szczeblu europejskim jest przecież jeszcze trudniej – brak jasnej strategii nie przysłuży się polskim uprawom tytoniu.
Taką międzyresortową lekcję, która skutkuje silną rolniczą strategią bardzo dobrze odrobiła Ukraina: podwajają produkcję mięsa i chcą zalać Unię przerobionym u siebie olejem. Polska wciąż nie ma ani planu, ani strategii jak na to odpowiedzieć.