1 grudnia 2025 r. francuski sąd ogłosił likwidację firmy Ÿnsect, która hodowała larwy mącznika młynarka na potrzeby produkcji pasz. Jej zakład w Poulainville pod Amiens, otwarty w 2021 r., zajmował 45 tys. m² i miał być największą pionową hodowlą owadów na świecie. Został zamknięty na stałe. Przez 14 lat Ÿnsect zebrał od inwestorów, zależnie od źródła, od ponad 500 mln dolarów do 600 mln euro. Zatrudnienie spadło z 360 osób w 2022 r. do zaledwie 43 w chwili likwidacji.
Historię firmy opisał Ian Urbina z Outlaw Ocean Project w reportażu opublikowanym 12 października przez Inside Climate News. Pokazuje w nim, jak trudno zastąpić mączkę rybną, jeden z podstawowych składników pasz dla ryb hodowlanych. Jej produkcja wiąże się z przełowieniem, niebezpiecznymi warunkami pracy i protestami mieszkańców okolic przetwórni. Ponad jedna piąta ryb wyławianych z mórz trafia do produkcji mączki i oleju rybnego. Same hodowle krewetek i innych skorupiaków zużywają około 30 proc. światowej produkcji mączki. Z kolei tuńczyk hodowlany może przed sprzedażą zjeść ryby ważące ponad 15 razy więcej niż on sam.
Zapotrzebowanie na paszę rośnie wraz z rozwojem hodowli wodnych. Według raportu FAO z 2026 r. akwakultura dostarczyła w 2024 r. około 103 mln ton zwierząt wodnych, czyli 53 proc. światowej produkcji. Jednocześnie 37,6 proc. ocenianych stad dzikich ryb było przełowionych. Sytuacja nie wszędzie jest jednak taka sama: 72,6 proc. połowów pochodziło ze stad eksploatowanych w sposób zrównoważony. Jak podaje Urbina, pasza odpowiada za ok. 70 proc. kosztów hodowli wodnych.
Mączki rybnej brakuje, ale owady nadal są za drogie
Peru dostarcza zwykle około jednej piątej światowej produkcji mączki i oleju rybnego. W 2026 r. limit połowów sardeli peruwiańskiej na pierwszy sezon ustalono na 1,91 mln ton, o 36 proc. mniej niż rok wcześniej. Połowy wielokrotnie przerywano z powodu zbyt ciepłej wody i dużej liczby młodych ryb. Gdy 10 czerwca je wstrzymano, rybacy wykorzystali zaledwie jedną czwartą limitu. Według organizacji producentów IFFO światowa produkcja mączki rybnej spadła w pierwszych siedmiu miesiącach 2026 r. o 49 proc. w porównaniu z poprzednim rokiem. Główną przyczyną było El Niño.
Tak duży niedobór powinien być szansą dla producentów alternatywnych pasz. Problem w tym, że białko z owadów nadal jest zbyt drogie. Według eksperta cytowanego przez AgFunderNews kosztuje od dwóch do dziesięciu razy więcej niż soja czy mączka rybna. Emmanuel Pinto, ostatni prezes Ÿnsectu, przyznawał, że największym wyzwaniem jest konkurencja cenowa z tanim importowanym białkiem.
Do tego dochodzi sposób karmienia owadów. Duże hodowle wykorzystują zwykle produkty uboczne przemysłu zbożowego, które same mogłyby trafić do pasz. Przetworzenie ich najpierw na pokarm dla larw, a następnie na białko paszowe oznacza dodatkowe koszty. Dlatego część producentów przenosi się na rynek karmy dla psów i kotów, gdzie klienci są skłonni zapłacić więcej.
Ÿnsect nie jest odosobnionym przypadkiem. Francuski Agronutris, hodujący larwy muchy czarnej, w styczniu 2025 r. trafił pod ochronę sądu. Upadłość ogłosił również duński ENORM, którego zakład miał wytwarzać około 11 tys. ton mączki białkowej rocznie. Bezterminowo zawieszono budowę zakładu w Nebrasce, planowanego przez Protix i Tyson Foods. Lepiej radzi sobie francuski Innovafeed, który w czerwcu pozyskał 51 mln euro. Firma podaje, że jej zakład w Nesle wyprodukował już ponad 15 tys. ton białka i oleju z owadów, a koszty produkcji udało się w ciągu trzech lat obniżyć siedmiokrotnie.
Polska fabryka owadów pozostała na papierze
Problemy branży dotknęły również Polski. Holenderski Protix planował budowę dużego zakładu w gminie Rawicz. Miał on wykorzystywać ok. 270 tys. ton pozostałości z okolicznych zakładów rolno-spożywczych do produkcji białka, tłuszczu i nawozów organicznych. W styczniu 2024 r. firma podpisała z Europejskim Bankiem Inwestycyjnym umowę na pożyczkę w wysokości do 37 mln euro. Pieniądze nigdy nie zostały wypłacone, a projekt wstrzymano. W lutym 2025 r. Protix potwierdził tę decyzję. Prezes firmy Maiko van der Meer wyjaśniał, że produkcja w Azji Południowo-Wschodniej jest znacznie tańsza.
Przeszkodą w rozwoju hodowli owadów są także przepisy. Unia Europejska dopuściła białko owadzie do pasz dla ryb w 2017 r., a dla drobiu i świń w 2021 r. Nie pozwala jednak karmić owadów odpadami gastronomicznymi ani obornikiem. Jak pisze Urbina, 75 proc. producentów wykorzystuje owoce, warzywa i zboża, które nadają się również do żywienia ludzi lub zwierząt hodowlanych. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) uznał, że brakuje danych pozwalających w pełni ocenić ryzyko związane z wykorzystywaniem odpadów gastronomicznych i obornika.
Skalę problemu pokazuje norweska hodowla łososi. Według instytutu Nofima w 2020 r. pasza składała się w 12 proc. z mączki rybnej, w 10 proc. z oleju rybnego, w 41 proc. z białka roślinnego i w 20 proc. z olejów roślinnych. Ważnym składnikiem był koncentrat sojowy. Alternatywne źródła białka, w tym owady, mikroalgi i mikroorganizmy, stanowiły zaledwie 0,4 proc. paszy, około 8 tys. ton. Aż 92 proc. surowców pochodziło z importu.
Zastępowanie mączki rybnej soją również ma konsekwencje środowiskowe. Urbina przypomina o wylesianiu w Ameryce Południowej. W samej Boliwii w latach 2001-2021 pod uprawę soi wycięto ok. 890 tys. ha lasu.
Jedna pasza nie rozwiąże wszystkich problemów
Urbina przywołuje analizę opublikowaną w 2023 r. w czasopiśmie „Frontiers in Sustainable Food Systems”. Jej autorzy stwierdzili, że nie istnieje jeden skład paszy, który pozwalałby produkować żywność na dużą skalę bez szkód dla środowiska. Zastąpienie mączki rybnej soją ogranicza presję na oceany, ale zwiększa zapotrzebowanie na grunty rolne. Badacze proponują, by europejskie hodowle częściej korzystały z lokalnych roślin białkowych, takich jak lucerna i bób. Mogłoby to zmniejszyć ślad węglowy pasz o ok. 10 proc.
Jennifer Jacquet z Uniwersytetu w Miami powiedziała Urbinie, że odpowiednio prowadzona akwakultura mogłaby pomóc wyżywić rosnącą populację i ograniczyć przełowienie. Wymagałoby to jednak zmiany naszych przyzwyczajeń żywieniowych. Zamiast hodować coraz więcej ryb drapieżnych i krewetek, należałoby zwiększyć spożycie ostryg, omułków i innych małży. Większość małży hodowlanych nie potrzebuje dodatkowej paszy, ponieważ odfiltrowuje pokarm bezpośrednio z wody.
Tymczasem inwestorzy ograniczają finansowanie hodowli owadów. Według AgFunder wartość inwestycji w tę branżę spadła ze 152 mln dolarów w 2024 r. do 88 mln dolarów w 2025 r. Jednocześnie FAO przewiduje, że światowa produkcja zwierząt wodnych wzrośnie do 214 mln ton w 2034 r., przede wszystkim dzięki akwakulturze. Zapotrzebowanie na pasze będzie więc nadal rosło, a producenci białka z owadów wciąż nie potrafią konkurować ceną z tradycyjnymi składnikami.