-
Racicznica zmienna to inwazyjny małż pochodzący z okolic Morza Kaspijskiego, który na terenach Polski pojawił się już w pierwszej połowie XIX w.
-
Wysoka inwazyjność gatunku wynika z intensywnego rozmnażania się, w ramach którego jedna samica może wytworzyć nawet milion jaj w ciągu sezonu.
-
Choć małż poprawia przejrzystość wód poprzez filtrację, jest jednocześnie szkodliwy dla infrastruktury technicznej i rodzimych ekosystemów małży.
-
Więcej podobnych informacji znajdziesz na stronie głównej serwisu, otwiera się w nowym oknie
Racicznica zmienna (Dreissena polymorpha), nazywana w niektórych rejonach świata „zebrą” ze względu na charakterystyczne ubarwienie, jest niewielkim małżem, żyjącym w słodkich wodach.
W ostatnich stuleciach zwierzę rozprzestrzeniło się na wielu obszarach świata. Choć pojedynczy osobnik ma zaledwie kilka centymetrów długości, jego ogromna zdolność rozmnażania się i przytwierdzania do różnych powierzchni sprawia, że może utknąć w wielu miejscach na dobre.
Racicznica to małż z granic Europy i Azji
Ojczyzną racicznicy zmiennej są okolice północnej części Morza Kaspijskiego oraz rzeka Ural. Przez długi czas gatunek występował też w rejonie Morza Czarnego i Azowskiego. Dopiero pod koniec XVIII i w XIX w. rozpoczął intensywną ekspansję na kolejne obszary Europy.
Rozprzestrzenianiu się małża sprzyjało zjawisko, które odpowiada za ogromny napływ gatunków obcych do innych miejsc, czyli rozwój handlu, żeglugi i budowa kanałów łączących systemy rzeczne.
Dzięki nim racicznica mogła przemieszczać się między rzekami i zbiornikami wodnymi. Szczególnie istotne były połączenia Wołgi, Dniepru, Wisły, Odry i Renu. W XX w. małż dotarł również do Ameryki Północnej. W ten sposób racicznica rozpoczęła ekspansję m.in. w Wielkich Jeziorach Amerykańskich.
Racicznica ma cechy, które ułatwiają jej szybkie rozprzestrzenianie się w różnych środowiskach. Przede wszystkim prędko się rozmnaża – jedna samica może wyprodukować w ciągu sezonu od ok. 40 tys. do nawet miliona jaj.
Jej larwy przez kilkanaście dni unoszą się w wodzie, dzięki czemu mogą być przenoszone na duże odległości przez prądy wodne. Po osiągnięciu odpowiedniego stadium, opadają na dno i przytwierdzają się do twardych powierzchni za pomocą specjalnych nici, nazywanych bisiorowymi. Mogą osiedlać się na kamieniach, roślinach, konstrukcjach hydrotechnicznych, a nawet na muszlach innych małży.
Dlatego w wielu krajach małż uznawany jest za gatunek obcy lub inwazyjny, ponieważ łatwo zasiedla nowe środowiska, osiąga bardzo duże zagęszczenia i może zmieniać funkcjonowanie lokalnych ekosystemów. Nie wszędzie jednak ten gatunek jest klasyfikowany jako inwazyjny.
W europejskich ekosystemach nie jest tak szkodliwy jak np. w Ameryce Północnej. Wiązać się to może z faktem występowania racicznicy w Europie przed epoką lodowcową. Dzięki temu małż ten nie jest całkiem obcy naszej faunie.
Małż jest też w Polsce. Może zatykać rury
Pierwsze informacje o występowaniu racicznicy na terenach dzisiejszej Polski pochodzą z pierwszej połowy XIX w. Przypuszcza się, że pojawiła się tutaj jeszcze przed rozpoczęciem budowy Kanału Augustowskiego w 1824 r.
Początkowo występowała przede wszystkim na północy kraju, m.in. na Pojezierzu Mazurskim, Pomorzu i w Wielkopolsce. Z czasem, dzięki rozbudowanej sieci rzek i kanałów oraz działalności człowieka, rozprzestrzeniła się na niemal całe terytorium Polski.
Obecnie można ją spotkać w wielu jeziorach, rzekach, zbiornikach zaporowych i zalewach. Występuje również na terenach objętych ochroną przyrody, m.in. w parkach narodowych: Słowińskim, Wigierskim, Wolińskim i w rezerwatach obejmujących jeziora (np. jez. Dobskie, Hańcza, Gopło, Łuknajno) i niektóre rzeki (np. Krutynia).
Instytut Ochrony Przyrody PAN w Krakowie w oficjalnej bazie określa racicznicę jako gatunek obcy, który rozmnaża się i zwiększa zasięg.
„Można się też spodziewać poszerzania zasięgu racicznicy na południu Polski i zasiedlania zbiorników antropogenicznych. Trudno natomiast przewidzieć dynamikę rozwoju tych populacji. Obok ustępowania D. polymorpha z różnych środowisk wodnych nie przestaje ona być gatunkiem inwazyjnym i jest możliwość opanowywania przez nią nowych środowisk, zarówno w Polsce, jak i w innych regionach świata półkuli północnej” – podaje IOP PAN.
Obcy i inwazyjny gatunek to nie to samo. Racicznice filtrują wodę w polskich jeziorach
Wpływ racicznicy na środowisko nie jest jednoznacznie negatywny. Z jednej strony może powodować poważne problemy ekologiczne i gospodarcze, z drugiej pełni również pewne pożyteczne funkcje w przyrodzie. Bo małże przede wszystkim filtrują wodę, usuwając z niej drobne cząstki organiczne, glony i zawiesiny, dzięki czemu mogą zwiększać jej przejrzystość. Są również źródłem pokarmu dla wielu zwierząt.
Najważniejszym problemem związanym z obecnością racicznicy w niektórych miejscach może być zdolność do masowego obrastania powierzchni. Racicznice przyczepiają się do muszli rodzimych małży, m.in. skójkowatych. W dużym zagęszczeniu mogą ograniczać im dostęp do przestrzeni i utrudniać funkcjonowanie. W Ameryce Północnej udokumentowano z kolei przypadki znacznego spadku liczebności rodzimych małży po pojawieniu się racicznicy.
Gatunek może obrastać rurociągi, instalacje wodne, urządzenia elektrowni, konstrukcje portowe i sprzęt wykorzystywany w rekreacji wodnej. Duże skupiska małży mogą ograniczać przepływ wody i utrudniać prawidłowe funkcjonowanie infrastruktury. W polskich rurach kanalizacyjnych problemem są natomiast głównie niepożądane odpady, a nie małże.
Jednocześnie naukowcy obserwują w niektórych miejscach spadek liczebności racicznicy, zwłaszcza w niektórych starszych siedliskach. Przyczynia się do tego wzrost zanieczyszczenia organicznego wód, eutrofizacja, niszczenie roślinności wodnej i ciągłe przekształcanie brzegów.
Racicznica zmienna jest małżem. Nie jest jednak popularnym gatunkiem wykorzystywanym w gastronomii.