Jeszcze w 2023 r. Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska, informując o utworzeniu rezerwatu „Gogolińskie gniewosze”, nazywała gniewosza wprost wężem niejadowitym. Nie było w tym nic dziwnego. Za jadowite uznaje się zwykle gatunki wyposażone w wyraźnie wyspecjalizowane kły, takie jak nasza żmija zygzakowata.
Badanie Alessandra Paterny i Grégoire’a Meiera pokazuje jednak, że granica między wężem jadowitym a niejadowitym jest znacznie mniej wyraźna. U gniewosza zęby położone z tyłu szczęki są lekko rowkowane. Taka konstrukcja pozwala wprowadzać niewielkie ilości wydzieliny gruczołów jadowych do ciała zdobyczy.
Co ciekawe, sam gruczoł nie jest odkryciem. Jak pisze w „The Conversation” prof. Wolfgang Wüster, zoolog z Bangor University, obecność gruczołu jadowego u gniewosza opisano ponad sto lat temu. Nowa praca pokazuje przede wszystkim, że również jego zęby są bardziej wyspecjalizowane, niż wcześniej sądzono.
Jadowity nie znaczy niebezpieczny
„Jadowitość u węży nie jest przełącznikiem, który jest po prostu włączony albo wyłączony. To spektrum” – pisze Wüster. Na jednym jego końcu są gatunki bez aparatu jadowego, na drugim żmije i zdradnicowate ze specjalnymi kłami działającymi niemal jak igły. Pomiędzy nimi znajduje się mnóstwo węży wyposażonych w znacznie skromniejszy zestaw narzędzi.
To pozostałość bardzo starej historii ewolucyjnej. Większość z około 4 tys. żyjących dziś gatunków węży należy do grupy Caenophidia. Ich wspólny przodek, żyjący prawdopodobnie około 65 mln lat temu, miał już niewielkie gruczoły produkujące jad oraz nieco zmodyfikowane zęby z tyłu szczęki. Później jedne linie ten system rozbudowały, inne go utraciły, a część zachowała wersję pośrednią.
Gniewosz należy właśnie do tej ostatniej kategorii. Jego jad i zęby służą do radzenia sobie z niewielką zdobyczą, przede wszystkim jaszczurkami, a czasem także małymi ssakami lub innymi wężami. Nie wyewoluowały po to, by bronić się przed zwierzęciem wielkości człowieka.
Wüster porównuje to do pająków. Niemal wszystkie są technicznie jadowite, bo za pomocą jadu obezwładniają zdobycz. Nie znaczy to, że są niebezpieczne dla ludzi. W przypadku gniewosza różnica między słowami „jadowity” i „groźny” jest równie ważna.
Polski gniewosz nadal potrzebuje ochrony
W Polsce gniewosz plamisty jest rzadki i objęty ochroną ścisłą. Jest jednym z pięciu występujących u nas gatunków węży. Jedną z największych znanych populacji odkryto w Puszczy Bydgoskiej, a w rezerwacie „Gogolińskie gniewosze” na Opolszczyźnie populację szacowano na około 150 osobników.
Nowa etykieta może więc zrobić temu gatunkowi więcej szkody niż pożytku. Dla osoby, która spotka węża na ścieżce, słowo „jadowity” brzmi jak ostrzeżenie. Biologicznie oznacza jednak tylko tyle, że zwierzę produkuje jad i ma sposób na użycie go wobec swojej zdobyczy.
Zresztą gniewosz nie jest jedynym takim przypadkiem. Wüster zwraca uwagę, że również brytyjski zaskroniec Natrix helvetica ma gruczoły jadowe i lekko zmodyfikowane zęby, prawdopodobnie pomagające w obezwładnianiu płazów. W Wielkiej Brytanii prowadzi to do zabawnego paradoksu: wszystkie trzy rodzime gatunki węży można technicznie uznać za jadowite, choć tylko żmija jest w stanie poważniej zaszkodzić człowiekowi.
Najważniejsze więc się nie zmieniło. Gniewosz był dla człowieka niegroźny przed publikacją nowej pracy i pozostaje taki po niej. Zmieniła się klasyfikacja naszego sąsiada, nie sam sąsiad.