-
Murmuracje to spektakularne zjawiska powietrzne, podczas których szpaki reagują na ruchy najbliższych sąsiadów, tworząc płynne wzory bez udziału jednego lidera.
-
Populacja lęgowa szpaków w Wielkiej Brytanii spadła o 61 proc. w latach 1995–2024, co wywołuje pytania o przyszłość ich widowiskowych lotów.
-
Analizy naukowe wskazują, że wielkie zgrupowania szpaków pełnią funkcję obronną przed drapieżnikami, co potwierdzono w niemal 30 proc. wszystkich przeprowadzonych obserwacji.
-
Więcej podobnych informacji znajdziesz na stronie głównej serwisu, otwiera się w nowym oknie
Kto choć raz widział wielkie stado szpaków o zmierzchu, mógł odnieść wrażenie, że ptaki poruszają się według jednego planu. W ułamku sekundy tysiące osobników zmieniają kierunek i nie wpadają na siebie. Nie ma jednak dyrygenta wydającego polecenia z przodu stada. Każdy ptak reaguje na ruch najbliższych sąsiadów, a z tych prostych zachowań powstaje spektakularny wzór widoczny z ziemi.
Takie stada, nazywane murmuracjami, pojawiają się zwykle przed wspólnym noclegiem. Ptaki krążą nad miejscem, w którym mają odpoczywać, i tworzą kształty przypominające fale, wiry czy rozciągnięte obłoki. Dla obserwatora to wyjątkowy pokaz. Dla biologów okazja, by badać zachowania zbiorowe, reakcje na drapieżniki i sposoby podejmowania decyzji w grupie.
Jest coraz mniej szpaków w Wielkiej Brytanii
Brytyjska organizacja BTO, zajmująca się badaniami ptaków, podaje, że liczebność populacji lęgowej szpaków spadła w Wielkiej Brytanii o 61 proc. między 1995 a 2024 rokiem. To informacja o ptakach rozmnażających się na Wyspach, a nie bezpośredni pomiar liczby osobników tworzących zimowe stada. W tych ostatnich mogą uczestniczyć także ptaki przylatujące z innych części Europy, dlatego zmiany widowisk nie muszą dokładnie odpowiadać krajowym statystykom lęgowym.
Właśnie tę zależność próbują wyjaśnić naukowcy. Chcą się dowiedzieć, czy wielkie stada są obecnie mniejsze, czy pojawiają się w innych miejscach i porach oraz czy zmienia się czas trwania ich powietrznych manewrów. Ustalenie tego wymaga wielu obserwacji z różnych regionów, a żadna pojedyncza grupa badawcza nie jest w stanie jednocześnie śledzić wszystkich miejsc nocowania ptaków.
Dlatego badacze wracają do projektu opartego na udziale mieszkańców. Osoby, które zobaczą zbiorowe loty szpaków, mogą przekazać informacje o miejscu, czasie, przybliżonej wielkości stada i obecności ptaków drapieżnych. Takie zgłoszenia pozwalają zebrać dane z obszaru znacznie większego niż ten, który objęłaby tradycyjna wyprawa terenowa.
Co mówią poprzednie badania
Podobną akcję przeprowadzono w latach 2014-2016 we współpracy z Royal Society of Biology. Wyniki ukazały się później w czasopiśmie „PLOS ONE”. Zebrano ponad trzy tysiące zapisów obserwacji pokazów stadnych. Okazało się, że przeciętne stado liczyło około 30 tys. szpaków, a największe nawet 750 tys. ptaków. Powietrzne widowiska trwały średnio 26 minut, przy czym stada powiększały się od jesieni do początku lutego, a później stopniowo malały.
Najciekawsze odkrycie dotyczyło jednak przyczyn tych niezwykłych lotów. W niemal 30 proc. obserwacji w pobliżu szpaków pojawiały się ptaki drapieżne. W ich obecności stada były zazwyczaj większe, a podniebne manewry trwały dłużej. Badacze uznali, że widowiskowe loty służą przede wszystkim obronie przed drapieżnikami. Wcześniej rozważano również, czy szpaki nie próbują w ten sposób przyciągać kolejnych osobników, aby wspólnie spędzić noc w cieplejszym schronieniu. Wyniki dostarczyły jednak znacznie mocniejszych argumentów na rzecz hipotezy obronnej.
Nowa akcja ma umożliwić porównanie tamtych danych ze współczesnymi obserwacjami. Nie będzie to łatwe. Liczba zgłoszeń może zależeć od pogody, popularności projektu i tego, ile osób odwiedza konkretne miejsca. Obserwatorzy nie zawsze tak samo oceniają wielkość stada, zwłaszcza gdy składa się ono z wielu tysięcy poruszających się ptaków. Badacze muszą więc oddzielić rzeczywiste zmiany zachowania szpaków od różnic w sposobie prowadzenia obserwacji.
Naukowcy odkryli, że szpak podczas lotu w stadzie dostosowuje swoje ruchy do około sześciu lub siedmiu najbliższych sąsiadów, niezależnie od odległości, jaka ich dzieli. Taką zależność wykazały badania włoskich fizyków, którzy odtwarzali trójwymiarowe położenie ptaków na podstawie zdjęć wykonywanych jednocześnie z kilku miejsc. Dzięki temu informacja o zmianie kierunku może szybko rozchodzić się przez całe stado. Gdy jeden ptak skręca, reagują na niego kolejne, a po chwili zmiana obejmuje tysiące osobników. Powstaje wrażenie, że ptaki poruszają się według wspólnego planu, choć żaden z nich nie kieruje całym stadem.
Dlaczego szpaki znikają?
Spadek liczebności szpaków jest częścią szerszych zmian zachodzących w europejskim krajobrazie rolniczym. Ptaki potrzebują odpowiedniego pokarmu, przede wszystkim bezkręgowców, oraz miejsc do zakładania gniazd. Intensyfikacja rolnictwa, przekształcanie łąk i pastwisk oraz utrata naturalnych kryjówek mogą ograniczać ich możliwości żerowania i rozmnażania. Na liczebność populacji wpływa też wiele innych czynników, których znaczenie zależy od regionu.
Szpak jest gatunkiem dobrze znanym także w Polsce. Pojawia się w ogrodach, sadach i parkach, potrafi naśladować rozmaite dźwięki i chętnie korzysta z budek lęgowych. Bywa postrzegany jako kłopotliwy gość na owocujących drzewach, ale zjada również ogromne ilości owadów. To przypomnienie, że los pospolitego z pozoru ptaka wiąże się z kondycją całego środowiska, w którym żyje.
Zniknie ptak czy zniknie widowisko?
Możliwe, że przy mniejszej liczbie szpaków duże stada będą rzadsze, ale nie jest to oczywiste. Ptaki mogą skupiać się w pozostałych dogodnych miejscach nocowania, tworząc nadal ogromne zgromadzenia. Mogą też zmieniać trasy i pory zbierania się w odpowiedzi na pogodę, oświetlenie miast czy obecność drapieżników. Dopiero porównanie danych z różnych lat pokaże, co naprawdę się zmienia.
Badanie ma jeszcze jedną wartość: pokazuje, że do poznawania przyrody mogą przyczyniać się osoby bez specjalistycznego wykształcenia. Wystarczy uważnie patrzeć i zapisywać obserwacje w sposób przydatny naukowcom. Wielkie stada szpaków przypominają nam bowiem, że przyrodnicze widowisko nie jest czymś danym raz na zawsze. Nawet jeśli nadal możemy je podziwiać, warto wiedzieć, czy jego bohaterów z roku na rok nie ubywa.
W Polsce podobne obserwacje mogłyby pomóc w lepszym poznaniu miejsc, w których szpaki zbierają się jesienią i zimą. Warto przy tym pamiętać, że zimujące ptaki i krajowa populacja lęgowa nie są tą samą grupą. Zmieniający się klimat może wpływać na długość wędrówek oraz liczbę ptaków pozostających na zimę bliżej miejsc rozrodu. Dlatego samo pojawienie się ogromnego stada w jednym mieście nie oznacza, że z gatunkiem wszystko jest w porządku. Dopiero regularne liczenia, prowadzone przez wiele lat, pokazują rzeczywisty kierunek zmian.
Polskie ptaki potrafią robić rzeczy nie do uwierzenia. Wiesz o tym?
