-
Legendarny transatlantyk SS United States, mierzący ponad 300 metrów długości, został celowo zatopiony u wybrzeży Florydy w celu utworzenia największej sztucznej rafy na świecie.
-
Badacze z Woods Hole Oceanographic Institution zamierzają wykorzystać wrak jako laboratorium do systematycznej obserwacji procesu kolonizacji stalowej konstrukcji przez organizmy morskie.
-
Kluczowym wyzwaniem ekologicznym pozostaje ustalenie, czy sztuczne rafy realnie zwiększają liczebność populacji ryb, czy jedynie koncentrują je w jednym miejscu, przyciągając osobniki z sąsiednich obszarów.
-
Więcej podobnych informacji znajdziesz na stronie głównej serwisu, otwiera się w nowym oknie
Wielki statek pasażerski kojarzy się z hałasem silników, tłumem podróżnych i światłami widocznymi na horyzoncie. Na dnie morza panują zupełnie inne warunki. Po zatopieniu stalowa konstrukcja pozostaje nieruchoma, a na jej powierzchni zaczynają osiadać organizmy. Jedne przyczepiają się do metalu, inne szukają schronienia w zakamarkach. Z czasem wrak może przyciągać coraz więcej zwierząt. Badacze chcą sprawdzić, jak przebiega ten proces od samego początku.
„SS United States” mierzy około 302 metry długości, czyli jest o ponad 30 metrów dłuższy od Titanica. W 1952 r. zdobył Błękitną Wstęgę Atlantyku, pokonując trasę przez ocean z rekordową prędkością. Zbudowany w okresie zimnej wojny statek mógł służyć również jako szybki transportowiec wojskowy. Z czasem lotnictwo odebrało transatlantykom pasażerów, a jednostkę wycofano z regularnej służby w 1969 r.
Długi koniec dawnego rekordzisty
Po zakończeniu służby statek przez lata stał przy nabrzeżu w Filadelfii. Obrońcy zabytku próbowali znaleźć sposób na jego zachowanie, ale remont i utrzymanie ogromnej jednostki były bardzo kosztowne. W 2024 roku władze hrabstwa Okaloosa na Florydzie kupiły statek z zamiarem przekształcenia go w sztuczną rafę. Przed zatopieniem konieczne było przygotowanie wraku, usunięcie niebezpiecznych materiałów i elementów zagrażających nurkom.
Operację przeprowadzono 11 listopada 2026 roku, po przesunięciu jej o dzień z powodu prognozowanego pogorszenia pogody. Statek osiadł na dnie u wybrzeży Destin-Fort Walton Beach. Jego zatapianie odbywało się stopniowo, a przygotowania obejmowały między innymi napełnianie wodą licznych zbiorników, aby kadłub opadł w kontrolowany sposób. To ważne dla bezpieczeństwa przyszłych nurków oraz stabilności ogromnej konstrukcji.
Część miłośników historii żałuje, że nie udało się ocalić jednostki jako pływającego zabytku lub muzeum. Zaplanowano jednak także lądową ekspozycję poświęconą historii transatlantyku. Władze regionu liczą na rozwój turystyki nurkowej i zainteresowanie wędkarzy. Ostateczne znaczenie przyrodnicze wraku będą dopiero ustalać naukowcy.
Czy wrak naprawdę pomaga przyrodzie?
Sztuczną rafą może zostać specjalnie zbudowana betonowa konstrukcja, zatopiony statek czy inny odpowiednio przygotowany obiekt. W środowisku pozbawionym wielu naturalnych twardych powierzchni taka struktura oferuje miejsca do przyczepiania się gąbek, koralowców i innych bezkręgowców. Szczeliny mogą zapewniać kryjówki rybom. Sama obecność większej liczby ryb przy wraku nie dowodzi jednak, że w całym morzu przybyło ryb.
To jedno z zasadniczych pytań ekologów. Sztuczna rafa może zwiększać produkcję biologiczną, jeśli poprawia warunki rozmnażania i przeżywania młodych organizmów. Może też po prostu przyciągać zwierzęta z sąsiednich obszarów, skupiając je w jednym miejscu. W drugim przypadku korzyść dla całej populacji byłaby mniejsza, niż sugerowałyby atrakcyjne zdjęcia nurków otoczonych ławicami.
Jedną z najsłynniejszych sztucznych raf jest amerykański lotniskowiec USS Oriskany, zatopiony w 2006 roku u wybrzeży Florydy. Mierzący ponad 270 metrów okręt spoczął na dnie Zatoki Meksykańskiej, niedaleko Pensacoli. Szybko stał się popularnym celem wypraw nurkowych, zyskując przydomek „Wielkiej Rafy Lotniskowcowej”. Znanym przykładem jest również HMAS Brisbane, australijski niszczyciel rakietowy zatopiony w 2005 roku u wybrzeży Queensland. Jego wrak objęto ochroną jako park przyrodniczy. Dziś stalowe konstrukcje są siedliskiem licznych bezkręgowców i miejscem schronienia ryb, a nurkowie mogą obserwować, jak stopniowo zmienia się podwodny krajobraz.
Nie zawsze jednak sztuczne rafy powstawały z myślą o badaniach przyrodniczych. W 2001 roku u wybrzeży Miami rozpoczęto tworzenie Neptune Memorial Reef, podwodnego miejsca pochówku stylizowanego na ruiny Atlantydy. Betonowe kolumny, łuki i rzeźby zaprojektowano tak, by mogły zostać zasiedlone przez organizmy morskie. Jeszcze innym przedsięwzięciem jest Museo Atlántico, otwarte w 2016 roku u wybrzeży Lanzarote. Na głębokości kilkunastu metrów ustawiono tam setki rzeźb brytyjskiego artysty Jasona deCairesa Taylora, wykonanych z materiałów przeznaczonych do kontaktu z wodą morską. Powierzchnie rzeźb są stopniowo zasiedlane przez organizmy. Oba projekty łączą funkcje turystyczne i artystyczne z tworzeniem nowych twardych powierzchni na morskim dnie, choć ich rzeczywiste korzyści ekologiczne wymagają osobnej oceny.
Badacze z Woods Hole Oceanographic Institution zapowiedzieli wykorzystanie „SS United States” jako wyjątkowego laboratorium. Zyskają możliwość obserwowania kolonizacji ogromnej konstrukcji od pierwszych tygodni po jej zatopieniu. To rzadka okazja: wiele znanych wraków leży pod wodą od dziesięcioleci, a nikt nie prowadził na nich systematycznych obserwacji przed pojawieniem się pierwszych organizmów.
Wielka rafa nie zastąpi naturalnej
Sztuczne rafy mogą być przydatne lokalnie, ale nie stanowią prostego lekarstwa na kryzys naturalnych raf koralowych. Te ostatnie są budowane przez żywe koralowce przez bardzo długi czas i tworzą skomplikowane zależności ekologiczne. Wysokie temperatury wody, zakwaszanie oceanu, zanieczyszczenia i niszczenie siedlisk nadal będą im zagrażać, nawet jeśli na dnie pojawią się kolejne wraki.
Istotne jest również to, jak przygotowuje się zatapiane jednostki. Zanieczyszczony statek mógłby stać się źródłem substancji szkodliwych dla morskiego życia. Dlatego usuwanie paliw, olejów, niebezpiecznych elementów oraz kontrola stanu kadłuba mają znaczenie równie duże jak samo wybranie miejsca zatopienia. Rafa powinna tworzyć siedlisko, a nie nowy problem środowiskowy.
Historia „SS United States” zyskała zatem nieoczekiwany ciąg dalszy. Dawny rekordzista prędkości ma teraz pozostać w jednym miejscu przez lata. Dopiero przyszłe obserwacje pokażą, czy stanie się przede wszystkim atrakcją turystyczną, schronieniem dla morskich organizmów, czy również ważnym miejscem badań nad odbudową siedlisk.
Rozmiary wraku stwarzają możliwość badania różnych warunków na jednej konstrukcji. Inaczej będą wyglądały powierzchnie wystawione na prądy morskie, inaczej osłonięte wnęki, a jeszcze inaczej części leżące blisko dna. Badacze mogą sprawdzać, które organizmy pojawiają się pierwsze i czy ich obecność ułatwia osiedlanie się kolejnym. Taka wiedza przyda się przy projektowaniu przyszłych sztucznych raf, których kształt i położenie będzie można dobierać do konkretnych potrzeb przyrodniczych. Ważne będzie jednak rozdzielenie obserwacji ekologicznych od turystycznej promocji przedsięwzięcia.