-
Pokmarki to naturalne zagłębienia w dnie morskim przypominające kratery, które powstają w wyniku uwalniania się zgromadzonego w osadach metanu oraz wód podziemnych.
-
Naukowcy z Uniwersytetu Warszawskiego badający te struktury w Zatoce Gdańskiej odkryli w ich osadach unikalne zbiorowiska archeonów odpowiedzialnych za obieg metanu.
-
Choć pokmarki są niewidoczne z powierzchni, stanowią globalny fenomen geologiczny, a ich badanie pomaga ocenić, w jakim stopniu wydostający się metan wpływa na klimat.
-
Więcej podobnych informacji znajdziesz na stronie głównej serwisu, otwiera się w nowym oknie
Pokmarki (ang. pockmarks) to naturalne zagłębienia występujące na dnie mórz, oceanów i jezior, które swoim wyglądem przypominają kratery lub leje. Opisano je pod koniec lat 60. XX w. w Kanadzie.
Ich nazwa pochodzi od angielskiego określenia oznaczającego „ślady po ospie”, ponieważ liczne zagłębienia na dnie morskim przypominają charakterystyczne wgłębienia na skórze. Pokmarki występują na całym świecie, zarówno na płytkich obszarach przybrzeżnych, jak i w głębokich partiach oceanów. Ich obecność stwierdzono między innymi u wybrzeży Nowej Szkocji, w Zatoce Meksykańskiej, na wybrzeżu Kalifornii, w Zatoce Kadyksu, na obszarze Morza Południowochińskiego oraz u zachodnich wybrzeży Grenlandii.
Na dnie Zatoki Gdańskiej też znajdują się te charakterystyczne zagłębienia, przez które uwalnia się metan zgromadzony w osadach morskich. W ich obrębie występują mikroorganizmy odpowiedzialne zarówno za produkcję tego gazu, jak i jego rozkład. Organizmy te pozostawiają w osadach charakterystyczne ślady chemiczne, które mogłyby zostać rozpoznane i przeanalizowane przez naukowców nawet po upływie tysięcy lat. Sprawdzali to m.in. naukowcy z Wydziału Geologii Uniwersytetu Warszawskiego.
Kratery na dnie Bałtyku
Charakterystyczne pokmarki powstają najczęściej w wyniku wydostawania się gazów lub wód podziemnych z głębszych warstw osadów na powierzchnię dna. Choć z powierzchni morza są całkowicie niewidoczne, mogą osiągać imponujące rozmiary i stanowią interesujący obiekt badań geologicznych, geochemicznych oraz biologicznych.
„Wiele takich terminów brzmi po polsku dość niefortunnie, ale mówimy po prostu pokmarki. Te zagłębienia potrafią mieć imponujące rozmiary: ich średnica dochodzi nawet do kilkuset metrów, a głębokość do kilkunastu. Na świecie zdarzają się i takie, które sięgają 100 metrów w głąb” – opisuje zjawisko na łamach Serwisu Naukowego UW Izabela De Mey-Śnieżyńska.
Proces powstawania pokmarków jest związany z budową dna morskiego, które składa się z wielu warstw osadów, takich jak piasek, muł i ił. Niektóre z nich są przepuszczalne, dzięki czemu gaz i woda mogą się przez nie przemieszczać, natomiast inne, szczególnie zbudowane z drobnego mułu i iłu, stanowią niemal szczelną barierę. Pod takimi warstwami może gromadzić się gaz, przede wszystkim metan, którego ciśnienie stopniowo wzrasta. Kiedy staje się ono wystarczająco duże, gaz lub woda znajdują drogę ujścia ku powierzchni, przemieszczając i wypłukując zalegające osady. W rezultacie na dnie powstaje charakterystyczne zagłębienie przypominające krater. Proces ten może zachodzić wielokrotnie, dlatego niektóre pokmarki pozostają aktywne przez bardzo długi czas.
-
Oceany skrywały wielką tajemnicę. Rekordowa liczba podwodnych wulkanów
Kilka tysięcy zagłębień
Rozmiary kraterów są różne. Ich średnica może wynosić od kilku do nawet kilkuset metrów, a głębokość zazwyczaj sięga kilku lub kilkunastu metrów. W niektórych częściach świata odkryto jednak znacznie większe formy, określane jako „mega pokmarki”, których średnica przekracza kilka kilometrów, a głębokość może dochodzić do około 100 metrów lub więcej.
Jednym z najbardziej znanych obszarów występowania pokmarków jest wybrzeże Kalifornii w Stanach Zjednoczonych. W rejonie Big Sur odkryto ogromne pole pokmarków, obejmujące ponad 5200 zagłębień na powierzchni około 1300 km². Wiele z nich ma około 200 metrów średnicy i kilka metrów głębokości. Innym interesującym miejscem jest Zatoka Kadyksu na Oceanie Atlantyckim, gdzie występują struktury osiągające nawet około 850 metrów średnicy i kilkanaście metrów głębokości. Szczególnie imponujące mega pokmarki odkryto również na dnie Morza Południowochińskiego.

Niektóre z nich mają około 3,2 kilometra średnicy i ponad 100 metrów głębokości. W 2025 r. opisano także 42 gigantyczne pokmarki u zachodnich wybrzeży Grenlandii, z których największe osiągają około 800 metrów średnicy.
Najważniejszym obszarem występowania pokmarków w polskiej części Bałtyku jest Basen Gdański, obejmujący Zatokę Gdańską oraz Głębię Gdańską. Zagłębienia zidentyfikowano także w Zatoce Puckiej. W przypadku polskiego wybrzeża szczególnie interesujące są pokmarki znajdujące się na dnie Zatoki Gdańskiej, przez które wydostaje się metan oraz woda podziemna. Jedną z dokładniej zbadanych struktur jest MET1-BH, której średnica wynosi około 50 metrów, a głębokość około 10 metrów. Znajduje się ona na głębokości około 79 metrów pod powierzchnią wody. Inną interesującą formą jest MET1-MP, czyli rozległe zagłębienie o długości około 1500 metrów i szerokości około 500 metrów.