-
Kopalnia w Bolsover w Anglii skrywała unikalne skamieniałości ważki Arctotypus diluculum z epoki permu, która osiągała 50 cm rozpiętości skrzydeł.
-
Znalezisko to dowodzi, że gigantyczne owady, choć mniejsze od karbońskiej Meganeury, przetrwały na Ziemi znacznie dłużej, niż sądzili dotychczas naukowcy.
-
Osiąganie przez bezkręgowce monstrualnych rozmiarów w paleozoiku było możliwe dzięki wyższej zawartości tlenu w atmosferze oraz braku konkurencji ze strony latających kręgowców.
-
Więcej podobnych informacji znajdziesz na stronie głównej serwisu, otwiera się w nowym oknie
Rozmiary takich owadów jak Arctotypus diluculum przechodzą nasze współczesne pojęcie. Nie przywykliśmy do tego, że jakiekolwiek owady mogą osiągać rozmiary rodem z filmów i książek s-f albo horrorów klasy B. Że mogą mieć rozmiary mewy, krogulca itp.
Największe współczesne owady takie jak chrząszcze goliaty z Afryki czy rohatyńce słoniowe z tropikalnej Ameryki mają ponad 10 cm długości ciała. Jeszcze dłuższe mogą być największe patyczaki, ale to ekstremum. Owady należą do mikroświata, nie są wielkimi zwierzętami. Przystosowały się do życia w innym wymiarze niż my i inne kręgowce.
Przed milionami lat jednak owady były znacznie większe. Gigantyczna ważka Meganeura osiągała aż 75 cm rozpiętości skrzydeł, co jest aż niewyobrażalne. Trudno oszacować, ile mogła ważyć ta wielka ważka, ale z pewnością przewyższała masą któregokolwiek z dzisiaj występujących na świecie owadów.
W epoce karbonu Ziemią rządziły gigantyczne owady
Meganeura żyła w epoce karbonu (od 359 do 300 mln lat temu), w której wielkich owadów i innych bezkręgowców nie brakowało. To piąta i przedostatnia epoka paleozoiku, w której bezkręgowce takie jak owady były wciąż wiodącą grupą zwierząt, z wyraźną dominacją na Ziemi. Przynajmniej na lądach, bo w karbonie zaczynał się dopiero podbój ekosystemów lądowych przez kręgowce, nad którymi unosiły się ogromne latające owady.
Osiągnięcie przez nie aż takich rozmiarów było możliwe, gdyż w epoce karbonu skład atmosfery Ziemi wyglądał zupełnie inaczej niż obecnie. Dzisiaj tlen stanowi w niej 21 proc., a wówczas było go znacznie więcej, nawet 35 proc. To zresztą sprawiało, że burze i wyładowania piorunów w tamtych czasach musiały być niebywałe, trudne dzisiaj do uwierzenia. Inny skład powietrza wymuszał od zwierząt inne przystosowania i inne sposoby oddychania, ale miał także umożliwiać łatwiejsze wznoszenie się w przestworza dużych owadów takich jak ogromne ważki.
Przy czym ostatnie badania, o których pisaliśmy w Zielonej Interii, wyjaśniają, że, otwiera się w nowym oknie nie samo wdychanie przez owady tak dużych porcji tlenu z atmosfery było powodem ich gigantyzmu. Nie w tym rzecz. Spory procent tlenu zawartego w powietrzu mógł przyczynić się do łatwiejszego lotu dużych owadów i sprzyjać ich zróżnicowaniu ewolucyjnemu w tym kierunku. Ponadto nie miały one wtedy żadnej konkurencji w postaci innych zwierząt, zwłaszcza latających. Kręgowce wzbiły się w powietrze dopiero w triasie (pterozaury), zatem kilkadziesiąt milionów lat później.
Gigantyczne owady przetrwały aż do epoki permu
Kiedy do tego doszło i fauna lądowa Ziemi bardziej się zróżnicowała, ogromne owady jak monstrualne ważki wymarły, a inne ograniczyły swe rozmiary. Wydawało się, że stało się to już wraz z końcem karbonu przed 300 mln lat, tymczasem takie znaleziska jak w Anglii wskazują na to, że ogromne owady przetrwały znacznie dłużej, aż do permu.
Perm to ostatni okres paleozoiku, kończący się wielkim wymieraniem, największym w dziejach planety. Po nim nastał nowy świat i era mezozoiczna, czas dinozaurów i latających kręgowców jak pterozaury. Kres świata dominujących rozmiarami owadów.
Zanim do tego doszło, wielka ważka Arctotypus diluculum zamieszkiwała wciąż tereny permskiej Europy i to górnicy pracujący w angielskiej kopalni w Bolsover odnaleźli bezcenne znalezisko. To obszar niedaleko Sheffield, znany z kopalń i hut, co wiemy chociażby z historii piłki nożnej albo filmu „Goło i wesoło”. Jedna z takich chylących się niegdyś ku upadkowi i zamykanych przez Margaret Thatcher kopalń zawierała bezcenne szczątki zachowane w skałach i węglu. Znajdowały się głęboko pod ziemią, aż 500 metrów pod jej powierzchnią.
To jedyne szczątki ważki Arctotypus diluculum z epoki permu, olbrzyma wielkości mewy o rozpiętości skrzydeł 50 cm. Nie była tak wielka jak wspomniana Meganeura z wcześniejszego karbonu, ale gdyby usiadła komuś na klawiaturze komputera, zasłoniłaby całego laptopa. Poza nią w angielskiej kopalni znaleziono też mniejszą ważkę Whalleyala bolsoveri, której rozpiętość skrzydeł wynosiła 17,4 cm. Obie obecnie znajdują się w Muzeum Historii Naturalnej w Londynie.
Na rondzie w Bolsover stanie za to wielka rzeźba przedstawiająca gigantyczną ważkę, aby przypominać wszystkim mieszkańcom i gościom, że w kopalniach odnajduje się nie tylko węgiel, rudy i złoża surowców naturalnych, ale także skarby zaświadczające o dawnej historii naszej planety i to z czasów zanim pojawił się człowiek albo jakiekolwiek większe kręgowce lądowe. A Ziemią władały owady.
Nosorożce i jelenie na polskich drzewach. Wystarczy zadrzeć głowę. Wiesz o tym?
